Van Heutsz, de man en de mythe (kennislezing)

Van Heutsz was voor mij iemand waar ik mijn oordeel klaar over had. Hij was een houwdegen, een botte militair, vooral een gewelddadige man.

Ja, een oordeel klaar hebben is gemakkelijk. Vooral over de oude Indische tijd, die ingewikkeld is en vol tegenspraak en juist daardoor boeiend. Dat weet u zelf, wanneer er generaties van uw familie in Indië leefden. Hoe krijgt u greep op die complexe geschiedenis terwijl u uw familie recht doet?
Kennis. Begrip. Dat helpt.
Ik heb het zelf ervaren met Van Heutsz.

De tijd van toen

Mijn oordeel over de man veranderde toen ik aan een tafeltje in het Nationaal Archief zat, met in mijn handen de brieven die Van Heutsz zelf had geschreven. Al lezend leerde ik hem beter kennen. Een man met humor. Wars van autoriteit. Door en door koloniaal militair, hij twijfelde niet aan zichzelf of zijn methode van geweld. Vastberaden om Indië te moderniseren, ook al ging hij daarmee in tegen de wensen van de conservatieve politiek.
Na die brieven besloot ik zijn levensverhaal te schrijven. De biografie haalde een derde druk. Wie was die man, hoe was dat tijdperk Van Heutsz, van 1898 toen hij gouverneur van Atjeh werd tot in 1909, toen hij als gouverneur-generaal Indië verliet?

• een zoon uit een moeilijk gezin, zijn vader was alcoholist
• een uitstekend opgeleide officier die een bloeiende carrière maakte
• een man met vele vijanden onder de ambtenaren en de behoudende koloniale politici

En die standbeelden, vraagt u nu.
Daar had hij niets mee van doen. Hij had een afkeer van dergelijk vertoon. Die standbeelden zijn opgericht na zijn dood, toen de Nederlandse regering er opportunistisch kansen in zag. Dat geldt ook voor die enorm groot aangepakte herbegrafenis in 1927, drie jaar na zijn dood.

Begrip

Wie Van Heutsz beter begrijpt, begrijpt de tijd van toen beter.
Dat heb ik geleerd: door de ogen van iemand naar het verleden kijken, brengt inzichten. Het verleden komt dichterbij. Beter in beeld.

Kennislezing

Daarom geef ik een online kennislezing over Van Heutsz, met de man in de tijd van toen. Over waarom hij als jonge militair voor de Oost koos, de ontwikkelingen die hij doormaakte, de problemen van het KNIL, en zijn periode als gouverneur-generaal.
Wanneer hij GG is, ontstaan heel wat confrontaties met het gezag. Zijn militaire aanpak botst met Den Haag. Wanneer Van Heutsz een inheemse man aanstelt bij het Binnenlands Bestuur, wordt hij teruggefloten. De pers valt ook over hem heen. Met zo’n rel krijgen we goed zicht op wat de situatie in Indië toen was. In mijn kennislezing ga ik hier verder op in, en ik leg uit waarom juist deze benoeming zo’n rel werd.

Vader

Een machtige man is hij als GG, zeker. Maar als vader moet hij zich regelmatig krachteloos hebben gevoeld. Misschien hoort dat bij het ouderschap. Bij Van Heutsz is het een scherp contrast: hij kan de kolonie besturen maar als een zoon in Nederland problemen maakt, lukt hem nauwelijks greep op het kind te krijgen.
Dat weet ik door andere brieven van zijn hand. Die komen ook aan de orde. Het laat een menselijke kant van hem zien, die bijdraagt aan het begrijpen van de man zelf, de persoon die schuil gaat achter de mythe.

Waar gaat de lezing over

J.B. van Heutsz, 1851-1924: de man en de mythe

• waarom hij als jonge militair evenals vele anderen uit Nederland naar Atjeh wilde
• het Indië van zijn tijd
• de inrichting van het Oost-Indische Leger (KNIL) en de kansen die er waren (en voor wie niet)
• hoe hij als ruziemaker toch carrière maakte (hoe werd je officier?)
• Atjeh, 1898-1904: vrienden en vijanden, expedities en de ‘Korte Verklaring’
• de interessantste ruzies en conflicten
• gouverneur-generaal: greep willen houden op Indië door moderniseringen
• Van Heutsz als vader
• na Indië: de beroemde Nederlander die onder meer lezingen over Kartini geeft
• zijn eenzame dood in Zwitserland (waar een Indische enclave was)
• hoe de Nederlandse regering met zijn nagedachtenis aan de haal ging en waarom

Voor wie is het

• U heeft familie in die tijd en u wilt Indië beter leren begrijpen
• In uw stamboom staan militaire voorvaders die misschien wel onder Van Heutsz gediend hebben
• U denkt net als ik destijds wie is die man

Voor wie is het niet
– Als u de naam Van Heutsz hoort, krijgt u een rood waas voor ogen
– Als u vindt ja-maar je kunt het allemaal niet in de tijd van toen zien

Uit een brief
Van Heutsz: ‘Ik kreeg een standje van het legerbestuur over mijne te groote zelfstandigheid en nu moet ik voortaan altijd vooruit voorstellen doen als ik in de onderhoorigheden ergens wil optreden. Ik zal het doen. Waar het kan, ter wille van de goede verstandhouding, maar altijd is het niet mogelijk.’
Het klinkt als: ik doe het alleen als ik eraan denk, en eraan denken zal ik niet.
Twee regels verderop schrijft hij: ‘Enfin, een klein standje is een groot gemak, zegt een oud Hollandsch spreekwoord.’

Praktisch

Van Heutsz, de man en de mythe
Gratis online kennislezing
Wanneer: maandag 11 mei om 0930 uur VOL
nieuw: avondlezing maandag 11 mei om 1930 uur
Kosten: nul, want gratis
Tijdsduur: uur
Hoe opgeven:

Via formulier: