Naar de Pasar Gambir te Batavia, 1921

De stand van Ford in de avonduren op de Pasar Gambir in Batavia, 1921 ( Collectie Wereldmuseum)

Het is betoel Pasartijd, elk weekend kunnen we ergens heen en overal is muziek en eten, ik kan winkelen, alleen de afdeling boeken en lezingen is altijd wat magertjes. De drukke tijd van nu bracht mijn gedachten naar de Pasar Gambir, die in 1921 te Batavia een groot succes was, en dat na jaren van zozo.

Waar kwam dat succes vandaan?

1 Een wilskrachtige resident, te weten J.D. Hunger, hij ging wel in 1922 naar een functie elders
2 Geld, toen de resident beslist de pasar wilde, verscheen er in varia gedaanten budget
3 Op tijd beginnen met organiseren, maanden voorafgaand aan augustus waren al de eerste vergaderingen
4 Combineer het: op 31 augustus was het natuurlijk Koninginnedag, toen wel, wie denkt nou nog op die dag aan koningin Wilhelmina?
5 Een krankzinnig groot en veelzijdig programma, met een bewuste keuze om daarin alleen Batavia te promoten

Geld- budget

In het gemeenteblad van mei 1921 werd iets genoteerd om een ‘garantie’ te verlenen voor het houden van een pasar Gambir. In dezelfde maand werd er een comité gevormd, op last van de resident met als voorzitter de assistent-resident van Batavia zijnde de heer W.P.A. Kloprogge. Die kon dus het werk doen, in samenwerking met burgemeester R.A. Schotman. Het plan was twee weken, eind augustus en begin september. Ambitie die geld mocht kosten: gedacht werd aan een totaal van 45.000 gulden, anno 1921 een fortuin. Dat budget kwam deels van het gouvernement, deels van de gemeente en deels van fondsen, vooral via financiële constructies.
Het beeld was duidelijk: er moest iets groots en goeds komen, locatie Koningsplein-Zuid, openingstijden van 8 uur ’s morgens tot half twee ’s nachts, programma’s verkrijgbaar in het Hollands en in het Maleis.

De spanning liep op

Naarmate er meer bekend werd van wat de Pasar Gambir zou inhouden, liepen de spanningen natuurlijk op. Er kwamen automobielraces, schreef het Bataviaasch nieuwsblad:

• Naar wij vernemen zullen tijdens de a.s. Pasar Gambir op 28 dezer van 10—12 v.m. en van 4–6 n.m. op de terreinen van de Pasar Gambir automobielraces voor Europeanen en inlanders worden gehouden, waarvoor kunstvoorwerpen en geldprijzen beschikbaar zullen worden gesteld.
• Het inleggeld voor Europeanen bedraagt f 10.— ; voor inlanders is de deelname gratis.

Dat was al opwindend, maar er kwam meer, wist de krant:

• Bij den opzet van deze Pasar Gambir heeft het doel voorgezeten deze gaandeweg meer het karakter te geven van een plaatselijke jaarmarkt, een plaats waar producten en consumenten, elkaar ontmoeten met het doel er zaken te doen.
• Men deelde ons mede, dat het aantal aanvragen om stands van niet-Europeesche zijde de beschikbare ruimte overtreft. Ook verschillende Europeesche firma’s hebben een stand gehuurd, van deze stands is echter nog een aantal beschikbaar.

Verder werd verwacht:

• tentoonstellingen van producten van inheemse nijverheid, van groenten en landbouwproducten
• een bloemententoonstelling
• een hondententoonstelling
• een tentoonstelling van hoenders en postduiven
• militaire muziek
• elke voor- en na-avond openluchtbioscoop
• verschillende wedstrijden
• vele speciale attracties, “waarvan nog nader bekendheid zal worden gegeven.”

Daar willen we heen, dacht Europees Indië, en zo dachten ook andere bevolkingsgroepen, gezien het grote aantal standaanvragen van niet-Europeesche zijde, zoals de krant schreef. Hiervan moet een enorme administratie zijn ontstaan, van dus vooral inheemse standhouders die met naam en toenaam bij de organisatie bekend waren.
De Pasar Gambir werd groot. Niet zomaar wat stands. Het groeide uit tot een complex van gebouwen, elk met een eigen functie, en daarbij een multifunctioneel terrein.
Op zaterdag 27 augustus 1921 opende resident Hunger de pasar, diezelfde dag waren er al tienduizenden bezoekers.

Uiteraard schreef het Bataviaasch nieuwsblad over de opening, en positief ook, met een speciaal woord voor de inzendingen “der inlandsche bevolking”, zoals de goud- en zilversmeden te Soekaboemi, verder ‘fraai batikwerk’ en verschillende soorten snijwerk. Bij de Europese stands viel vooral de ‘Rolls Royce luxe-limousine’ op, met een waarde van 75.000 gulden. Wat de eerder genoemde speciale attracties waren, bleek nu ook:

•  komedie stamboel
•  bangsawan troep
• cabaretgezelschap-Van Wijk
• glijbaan en draaimolen
• een ‘arena’ waar inlandsche gladiatoren elkaar met hellebaard en zwaard bekampten
• voor Europeanen: het restaurant van de firma Fröscher op het midden-terrein de groote attractie
• een krontjongconcours
• vlieger-en postduivenwedstrijden
• volksspelen om veldprijzen en kledingstukken
• vuurwerk opgeluisterd door bataljonsmuziek
• atletiekwedstrijden
•  operette

En dan waren er nog de automobielwedstrijden. Daarover later meer.

Gelukstent van Tio Tek Hong, Bataviaasch nieuwsblad, 2 september 1921

Ook de GG kwam

Dat Batavia iets goeds en belangrijks had, vernam ook de gouverneur-generaal D. Fock. Hij kwam met gevolg naar de Pasar Gambir en liet zich een drietal uren rondleiden. Speciaal voor hem werden er driehonderd postduiven losgelaten. Hij toonde grote belangstelling voor een ‘demonstratie’ van politiehonden.
Het kon niet mooier.
Toch moet er wel degelijk iets aan de hand zijn geweest, iets, dat de krantenkolommen niet haalde. Want waarom vond de GG het nodig om complimenten te maken over het optreden van de politie? Er was sprake geweest van ‘genomen maatregelen’, zowel door de Europese als de inlandse politie. Tegen wie, waarom, dat stond er niet bij in de krant.
Mogelijk hing er toch een schaduw over de Pasar Gambir. Slechts vijf jaar later zou immers het interneringskamp Boven-Digoel worden geopend, waar onder andere nationalisten zonder vorm van proces konden worden opgeborgen. Zo argeloos vanzelfsprekend was de koloniale samenleving niet meer. Misschien dat daarom de kranten net wat harder juichten over de Pasar Gambir.

Automobielwedstrijden

Die waren er dus ook, verdeeld in klassen. Er was de klasse Europeanen (Amateurs): Ie prijs W. van Asten met Ford Omnibus. Ook de klasse Inlandsche Beroepschauffeurs: 1e prijs Kasmo met Ford. Dan waren er de ‘Achteruit en vlaggenraces’, waarvan er alleen uitslag was van de Europeanen.
Nadere informatie over het traject ontbreekt.

Al met al moet het een enorm groot en meeslepend evenement zijn geweest, en dat twee weken lang. Veel van het programma zou ik graag bijwonen, vooral het krontjongconcours. Elders is ook sprake van een voordracht door matrozen, indien in uniform, ben ik helemaal voor. Idee voor defensie. En dan al die tentoonstellingen, het uitgebreide van zo’n complex en elke dag gebeurt er iets. Ja, of iets bedreigends, zoals de woorden van de GG suggereren. Gelukkig had de organisatie de administratie nog van alle namen, iedereen die meegewerkt had, bepaald een vorm van controle, het kon zomaar van pas komen.

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

• voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u betrouwbare informatie vindt
• over de opzet van uw project, zodat u structuur heeft, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
• lees hoe het gratis overleg-gesprek gaat en maak eventueel een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt