Artikelen

Dit zijn de 5 beste boeken over het KNIL

Dit zijn de 5 beste boeken over het KNIL, dat wil zeggen, dit zijn de boeken die ik steeds weer ter hand neem om na te zoeken: hoe zat het ook alweer, en wat was er toen. Naslagwerken dus. En dat betekent dat het boeken zijn om in te bladeren, heen en weer, memoblaadjes erin plakken, dan weer er uit, en zo verder.
Het zijn voor mij geen boeken om van A tot Z te lezen, daarvoor staat er op een enkele pagina al veel te veel informatie, en dat past gewoon niet in mijn garnalenhersens.
Hopelijk heeft u wat aan mijn lijst, als u een basiskennis van het KNIL wilt hebben of vergroten.

Krijgsgeweld en kolonie

1 Krijgsgeweld en kolonie. Opkomst en ondergang van Nederland als koloniale mogendheid.
Petra Groen, Anita van Dissel, Mark Loderichs, Rémy Limpach en Thijs Brocades Zaalberg.
Amsterdam: Boom, 2021
Zeer fraai en dik boek: 644 pagina’s, hardcover, bijzonder veel illustraties, ook in kleur. Een degelijk werk, waarvan de eerste delen van het boek over Indie gaan, daarna komen delen over Suriname en de Antillen.
Ik kocht het na inzage meteen, want het geeft een groot overzicht van oorzaken en gevolgen, hoe ontwikkelingen in elkaar kunnen grijpen of juist tegenwerken. En: veel over de marine erbij. De kaarten brengen overzicht. Dus een uitstekend boek om de gewenste basiskennis op te doen en de wereld rondom het KNIL beter te leren kennen en daardoor de ontwikkelingen van het KNIL beter te begrijpen.
Minpunt: nadeel is dat het boek me niet verder brengt met de verwijzingen in de noten. Vind ik iets dat juist voor mijn onderzoek interessant is, en waarvan ik dus de bron wil weten om daar verder te lezen, dan kom ik in de noot wel drie, vier verwijzingen tegen, vaak ook met internationale literatuur. Heel nuttig, op zich. Maar ik wil één enkele bron om precies te weten wat staat waar, om vervolgens daar verder te kunnen lezen.

Vuurwapens

2 Nederlandse vuurwapens. KNIL en Militaire Luchtvaart, 1897-1942
drs G. de Vries en drs B.J. Martens
Amsterdam: De Bataafsche Leeuw, 1995
Adembenemende foto’s uit de oude tijd en ook nog eens op kwaliteitspapier. Veel degelijke informatie vooral over vuurwapens en ook wel over andere wapens zoals de klewang en granaten, met uitleg van de historische context. Die is interessant omdat de auteurs duidelijk en overzichtelijk namen en jaartallen noemen. Daar kun je mee verder in het eigen onderzoek. Ook toegankelijke noten en fotobijschriften. De diepere details zijn ideaal voor degenen die vooral in de vuurwapens zelf geïnteresseerd zijn. Zelf had ik meer belangstelling voor het ‘waarom’ en het ‘hoe’ van de invoering van een bepaald wapen, dan voor de soecificaties; zoals van de M11 ’terugstootlader met kniegewrichtvergrendeling’ (pag.39). Maar misschien groei ik daar nog in.
Minpunt: het is helaas onvermijdelijk dat er soms tijdsprongen in het verhaal zitten. Wat ik deed, is het boek één keer degelijk door te nemen, in de marge met potlood jaartallen noteren en memoblaadjes inplakken met het onderwerp daarop genoteerd.

Uniformen

3 Het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger. Geschiedenis, uniformering en uitrustingen, 1911-1942
Tristan Broos
Zutphen: Walburg Pers, 2019
Zeer prachtig boek vol grote kleurenfoto’s en alles en meer wat ik ooit wilde weten over het uiterlijk van het KNIL, wat uniformering betreft. Uitleg van wat is wat en waarom. Uitvoerige bijschriften die werkelijk zorgen voor beter begrip. Daardoor kijk ik langer naar foto’s en denk: maar wie zijn die mensen toch? Daar gaat het boek dan weer niet over.
Belangrijk is voor het openslaan goed te bedenken wat wil ik weten. Want anders blijf ik lezen en kijken en bladeren, meteen vergetend wat ik ook alweer opzocht.
Minpunt is natuurlijk de prijs: bijna 70 euro. Dat voel je wel in de portemonnee, maar het boek is het waard.

Indonesische officieren

4 B. Bouman: Van Driekleur tot Rood-Wit. De Indonesische officieren uit het KNIL, 1900-1950
‘s-Gravenhage: Sectie Militaire Geschiedenis, 1995
474 pg, illustraties
Handelseditie van het proefschrift Universiteit Leiden en het heeft alles wat we mogen verwachten: een uitgebreide verantwoording, een personenregister, een samenvatting in het Engels en Indonesisch en heerlijke bijlagen.
Voor mij was het een eye opener over de gevoeligheid van het onderwerp, vooral in de tijd voor de oorlog. Daar zat de pijn van het eigenlijk niet willen vanwege het Europees prestige (kon een Inheems officier aan Europeanen bevelen geven?) en door het eigenlijk wel moeten, gezien de tekorten aan officieren in een aantal jaren en gezien de noodzaak van voorbeeldfuncties die een positief effect moesten hebben op de werving.
Mooi hoe de auteur de lijnen doortrekt in een groot tijdvak; via vader en zoon Kawilarang zien we twee tijdperken. De eerste volgde de in 1907 geopende Militaire School in Meester Cornelis het ‘Instituut der inlandse officieren bij de landmacht in Nederlands-lndië’ en en bracht het tot majoor der infanterie. De tweede volgde de KMA Bandoeng en groeide uit tot een kopstuk van het Indonesische leger.
Minpunten: de foto’s zijn te klein en doen verlangen naar meer en beter. Het is onduidelijk waar het archief van de auteur nu is. Ook was een begin bij het begin van het KNIL inzichtgevender geweest.

KNIL-generaals

5 de KNIL-generaals
Mag ik mijn eigen boeken in deze top 5 zetten? Ik doe het.
Uit naam van de majesteit. Het leven van J.B. van Heutsz (Prometheus, 2020)
De Atjeh-generaal: Het militaire leven van Frits van Daalen (Prometheus, 2022)
Generaal Eenoog. Het roemruchte leven van Karel van der Heijden (Walburg Pers, 2026
Van Heutsz, Van Daalen, Van der Heijden: drie hoge officieren van het KNIL, de laatste twee Indische jongens. Drie keer een biografie.
Van Heutsz nam een voorbeeld aan Van der Heijden, degene die Atjeh onder een zekere mate controle had gebracht. Dat wilde VanHeutsz ook, en het lukte hem, mede dankzij een kring van jonge en ambitieuze Atjeh-officieren. Een van hen was Frits van Daalen, een Indische man (u weet van het dubbel je best doen, dat was ook zo op expedities) die uiteindelijk commandant van het KNIL werd. Tussen Van Heutsz en Van Daalen bestond lang een uitstekende band. Tot dit in het tegendeel omsloeg.
Na de biografie van Van der Heijden zag ik hoe de drie met elkaar verbonden zijn. De een begreep ik beter door de ander. En dat geldt ook voor lezers, hoor ik soms.
Wat bij elke generaalsbiografie pijnlijk treft (als u er gevoel voor heeft tenminste) is de kloof tussen de politieke visie en de militaire realiteit, vooral waar het de kwesrtie van voldoende budget betreft. Het moest altijd op een koopje. Ook beschrijf ik meer dagelijks leven, zoals op de expedities. Want bij elke biografie dacht ik: wie is die man?
Militair Indië is Indië, een venster op de tijd van toen.
(ook publiceerde ik Een eervol bestaan, de geschiedenis van het KNIL 1814-1950. Dat is zeer uitverkocht, wat jammer is voor degenen die het willen lezen, vol stemmen uit het KNIL zelf)

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u betrouwbare informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u structuur heeft, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • lees hoe het gratis overleg-gesprek gaat en maak eventueel een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook

DETA jongens werden ze genoemd

DETA-jongens, de uitdrukking klinkt zo onschuldig. Maar dat was het niet. Jaren geleden was ik op een bijeenkomst waar ik de jongens, inmiddels mannen op leeftijd, ontmoette. DETA betekent:  Dienst Economische en Technische Aangelegenheden. We gaan naar Nieuw-Guinea. Dit artikel verscheen een hele tijd geleden in Moesson.  Ik plaats het weer, in de hoop dat er verhalen en herinneringen van de toenmalige DETA-jongens boven water komen, ze zijn vast doorgegeven in de familie.

“Gezond en vrolijk”, zegt Guus Sahetapy herhaaldelijk, als een van zijn honderden broers vraagt hoe het met hem gaat. Hij staat bij de ingang van de grote zaal waar de DETA-jongens elkaar ontmoeten. “We zijn broers, allemaal”, zei hij eerder tegen me. “We kennen elkaar langer dan we onze familie kennen, wij delen een lotsverbondenheid.” Die gaat lang terug, naar de jaren dat Guus met zijn broers op Nieuw-Guinea woonde en werkte. Nu is hij alweer 75, maar vandaag is hij weer de jongen die van Java vertrok.

Door de ogen van Guus kijk ik om me heen. Al die jongens, niet veel verschillend in leeftijd. Destijds gingen ze weg van Indonesië, na een lange tijd van oorlog en Bersiap. Ze tekenden een contract met DETA, om te beginnen voor een jaar. Een pop vijftig per dag verdienden ze, kost en inwoning inbegrepen. Op de foto’s in de bijzaal staan ze allemaal: de armen over elkaar, lachend in de lens. Maar ik zie ook meisjes, zittend op de rand van het zwembad. Guus legt uit: “Er waren ook ambtenarengezinnen uitgezonden. Die meisjes groeiden daar op. Die gingen dan wel zwemmen maar dan lette de vader altijd goed op. Het was daar niet zo ontspannen en vrij.”
De reünie is uitverkocht. Er is veel, erg veel belangstelling, vertelt Ankie Davies van de organisatie, juist nu de jaren gaan tellen voor deze generatie. Maar afscheid nemen is ook beseffen wie er nog wel zijn, en dat zijn vertellers zoals Guus: “Ik weet alles nog, alles.”

Bioscoop

“Ik was net 16 toen ik ging, twee oudere broers gingen mee. Wij wilden wèg uit het land. Toen ik kwam was ik een kind dat meteen volwassen moet worden. Maar ik had geen heimwee naar mijn ouders, dat kwam, er was geen toezicht, je mocht alles, je was daar vrijgevochten. Je werkte hard hoor. Huizen bouwen, goten graven, wegen en waterleidingen aanleggen, alles deden wij DETA-jongens. Na een jaar kon je blijven werken. Dat heb ik gedaan.”
“Ik was 28 toen ik Nieuw-Guinea verliet. Na 12 jaar ging ik weg, dat was in 1962. We moesten. In Nederland kwam ik in een contractpension in Bennekom, later in Velp. Ik voelde me goed, ik had gespaard, en ik was nooit thuis want ik ging overal logeren. Het was alleen, je gaat van een warm land naar een koud land. De Hollandse meisjes… dat was een openbaring. Op Nieuw-Guinea noemden ze ons ‘tuig van Laban’, ze trokken hun neus voor ons op, maar hier, je kon gewoon met een meisje praten en als ze je aardig vond, ging ze met je naar de bioscoop. Ik heb mijn schade ingehaald. Daar heb ik enorm van genoten. Later werd ik wel ongelukkig, toen ik ging werken. Als je licht van huid was, kreeg je meer kansen. Er was nog steeds die koloniale mentaliteit.”
Guus Sahetapy vertelt verder. Zijn gezin. Zijn vele reizen, ook naar Nieuw-Guinea met zijn oudste zoon. En dat hij eigenlijk nergens thuishoort, niet daar, niet hier, en ook al niet op de Molukken waar zijn vader geboren is. Alleen vandaag is hij thuis, tussen al die andere DETA-jongens.

De zaal is inmiddels tjokvol, en iedereen wacht tot de band gaat spelen. Het programma loopt tot ver na middernacht. Heerlijke catering, bingo, foto’s en films, wat een organisatie zit hier achter. Om één uur ’s nachts is er alweer dansen met muziek, en dat is nadat de nieuwe jarigen om 12 uur precies zijn toegezongen. Wat een feest, wat een geschiedenis.

In de beeldbank van het Nationaal Archief vond ik wat foto’s uit 1960. De uitleg: “Op 22 november 1960 vertrok de “Grote Beer” uit Hollandia. Nu waren de passagiers particulieren, kleine zelfstandigen, ex “lokale krachten” en een groep ex-DETA-jongens, die op Gouvernementsvoorschot de reis naar Nederland aanvaardden, om elders een toekomst op te bouwen. Familie en vele vrienden deden de vertrekkenden uitgeleide.”

Weer woorden van afscheid. Weer ergens anders een nieuwe toekomst op zien te bouwen. En hoe, daarop had niemand een goed antwoord.

Toekomst

Warga negara worden was een grote stap: hoe te leven in het geboorteland, waar alles zo anders was geworden?  Daarbij mocht een minderjarige daarover niet zelf een besluit nemen, dat was aan de ouders. Zij beslisten over blijven of vertrekken, en dan wachtte in beide gevallen een afhankelijkheid van de overheid.  Dat is ook het pijnlijke aan het verhaal van de DETA-jongens: hoe onbetrouwbaar de overheid vaak bleek te zijn. Zoiets kan gemakkelijk door de generaties heen reizen en steeds van vorm veranderen. Ook dat is de doorwerking van Indië.

Online kennislezing

Ik ga hier in verhouding kort op in tijdens mijn gratis online kennislezing over de Steurtjes in Nieuw-Guinea, op maandag 30 november 2026. Erbij zijn? Dat kan. Meer lezen en inschrijven kan hier, klik en kijk. 

 

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan hoort daar ook kennis van de historie bij. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan een levensverhaal? Praat met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u meer informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u het meteen goed aanpakt, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • maak een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook

Hoe de broer van de generaal ophef en ellende veroorzaakte

Frits van Daalen (Familiearchief Van Daalen)

Hoe de broer van de generaal ophef en ellende veroorzaakte en waarom die generaal er zelf in alle talen over zweeg. Dit gaat over de roemruchte broers Van Daalen en wat er in 1907 en erna in de kranten kwam aan verschrikkelijke verhalen over deze familie.

Wat toch te doen met moeilijke familieleden in het verleden? Ze liggen dwars, ze vertellen de verschrikkelijkste verhalen waarvan niemand weet of er waarheid in zit, en juist die verhalen blijven hangen en worden van de ene generatie op de andere doorgegeven. Elke keer als ik een familieverhaal lees, hoop ik op een dergelijke dwarsligger. Want: die zet de zaak op scherp.

Diefstal

De zaak werd zeker op scherp gezet tussen de broers Van Daalen.
Terug naar 1907. We gaan naar Atjeh.
Luitenant-kolonel Frits van Daalen is gouverneur van Atjeh. Hij woont met vrouw en kinderen in de gouverneurswoning te Kota Radja. In een paviljoen woont zijn jongere broer Albert, ook wel Loeloe genoemd. Hij is welkom aan tafel.
Dan gebeurt het.

In het weekend van 13, 14 en 15 juli 1907 is er uit de woning van de gouverneur Van Daalen geld gestolen. Overheidsgeld. Natuurlijk schreven de kranten volop en uitvoerig en over de zaak van ‘de kasdiefstal van Kota Radja’, zoals het al snel heette. Die was aanvankelijk een raadsel, zoals een krant meldde:

  • Gelijk men weet, werd tusschen 13 en 15 Juli jl. uit ’s lands kas te Kota Radja een bedrag gestolen van ƒ 321,00, bestaande hoofdzakelijk uit bankpapier.
  • ’s Zaterdags was de kas geheel opgenomen en conform bevonden; Maandagochtend, bij het openen der kas werd de diefstal geconstateerd.
  • De sloten van de kluis, noch van de kist met bankpapier waren geforceerd, zoodat men daaruit moest opmaken, dat de zes eerstgenoemde sloten geopend waren geworden, òf met de sleutels van den ontvanger of met nagemaakte sleutels.

Dit was dus wat anders dan een gewone diefstal. Dan waren de sloten wel geforceerd geweest, maar nu niet. Hoe kon zoiets in de gouveneurswoning gebeuren? Het raakte ook de stevigheid van het koloniale gezag, het prestige ervan, de betrouwbaarheid van de gouverneur dus zoiets was zacht gezegd uiterst ongelukkig.
Het werd erger.

Anonieme brief

Gouverneur Van Daalen ontving een anonieme brief over zijn broer waarna hij een onderzoek naar hem instelde. In augustus werd Loeloe gearresteerd.
Het wekte een gevoel van deernis voor de gouverneur. Men kende zijn karakter immers. De Nieuwe Courant:

  • Ontsteltenis vooral bij hen, die weten kunnen welk een bijzonder fijn gevoel van eer, niet enkel van zijn persoon maar ook voor zijn naam en zijn familie aan Van Daalen eigen is.
  • En die bevroeden kunnen, welk een foltering het voor zijn trotsch hart moet geweest zijn den broeder aan het gerecht te zien overleveren.

Iedereen begreep hoe moeilijk het op 31 augustus zou zijn, Koninginnedag, de verjaardag van Wilhelmina, de dag bij uitstek voor een feestelijke receptie in elke ambtswoning in de kolonie. Dit jaar voelde het anders: ‘De gouverneursfamilie, die uiteraard het officieel middenpunt vormt, gaat te diep gebukt onder het verdriet, haar door een naasten verwant berokkend.’
Van Daalen schreef aan aan een kameraad:

  • Het is voor mij nog een raadsel hoe het mogelijk is geweest dat mijn broer tot zoiets in staat is geweest.
  • Ik heb diep medelijden met hem.
  • Het slechte gedeelte van het publiek verkneukelt er zich natuurlijk in, dat het mijn naam tijdelijk door het slijk kan sleuren en men heeft zelfs de indiscretie gehad van rond te vertellen, dat ik mijn ontslag zou vragen of had gevraagd.

Dat deed hij toen, ook niet toen de pers dag in, dag uit berichten bleef publiceren over zijn broer, terwijl er nauwelijks nieuws was. Deernis en leedvermaak gingen goed samen in de Indische
kranten.
En het zou nog erger worden.

Het proces

In 1909 kwam Van Daalen terug in Indië van een Europees verlof. Dit was het jaar van het proces tegen zijn broer. De pers benoemde het als ‘de zaak Van Daalen’.
Loeloe was inmiddels op stoom. Hij vertelde uitvoerig over het gezinsleven van zijn broer en hun onderlinge omgang, details die de gesloten Van Daalen nooit zou prijsgeven aan de openbaarheid. Daarbij had Loeloe tientallen getuigen laten oproepen (ook uit militaire kringen), die allemaal onder ede persoonlijke vragen over ook Van Daalen moesten beantwoorden.

Concubine

Het Bataviaasch Nieuwsblad besprak de levensstijl van Loeloe. Die was niet voorbeeldig, gemeten naar Europese normen. Hij had een inheemse concubine in de kampong wonen en hing veel rond in de sociëteit, zonder veel nuttigs uit te voeren. Een getuige verklaarde over de broederlijke verhoudingen: ‘Van beklaagde die woedend daarover was, vernam getuige, dat zijn broeder hem aan tafel in presentie van zijn schoonzuster en neefjes en mej. Zijp wegens praten over dienstaangelegenheden in de sociëteit had uitgemaakt voor “nietsdoener” en “proleet”.’ Een pijnlijke verklaring, want een broer hoorde niet op de hoogte te zijn van de dienstzaken van de gouverneur. Uitgescholden te worden in nabijheid van het gezin en personeel, de gouvernante Zijp, dat getuigde van slechte manieren voor een gouverneur.

Ook De Locomotief voelde zich niet in het minst gehinderd om over het privéleven van de inmiddels voormalige gouverneur te berichten. De lezers vernamen wat een andere getuige had verklaard:

  • Beklaagde was, wanneer de gouverneur aan tafel zat, meestal stil; wel praatte hij veel met mevrouw; zijn verhouding tot den gouverneur was niet broederlijk. […]
  • Als mevrouw den gouverneur iets vertelde, wat beklaagde gezegd had, dan zei de gouverneur: “Luister er maar niet naar, de man kletst, het zijn allemaal kletspraatjes.”’

Ja, en dan toch bij de broer blijven wonen, waarom was dit? Dat kwam omstandig aan de orde. Albert had geen betrekking en dus geen inkomen; zijn broer wilde hem helpen, Albert zei wel ‘op goeden voet’ te staan met zijn schoonzuster en zijn neefjes en nichtjes. Kennelijk was dat voldoende voor hem. De kwestie van dienstzaken wel of niet bespreken keerde herhaaldelijk terug. Gebeurde nooit, zei de ene getuige, de andere getuige verklaarde soms wel, een derde wist het niet.

Familieboek

Pas in 1910 werd er een vonnis geveld: een geldboete en vijf jaar gevangenisstraf. Loeloe ging in hoger beroep, tevergeefs. Van Daalen, nu Luitenant-Generaal, werd commandant van het KNIL. In het familieboek dat hij later liet maken, had deze hele affaire geen enkele plaats. In mijn biografie van Van Daalen ga ik er uitvoerig op in (klik hier voor meer informatie)

Wat Loeloe van Daalen deed was: controle houden over het verhaal. Hij had de pers mee. Zijn broer zweeg. Daardoor leek alles wat Loeloe zei geloofwaardig. De balans was zoek.
Wanneer u een familieverhaal schrijft, is een dwarsligger als Loeloe een mooie kans om diepgang in het verhaal te brengen. Een dwarsligger raakt immers plekken aan die juist voor de familie pijnlijk zijn. Een goudmijn is het, voor uw familieverhaal.

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u betrouwbare informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u structuur heeft, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • lees hoe het gratis overleg-gesprek gaat en maak eventueel een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook

Schandaal uit Holland… Allerzielen (1907)

De Schouwburg te Batavia, circa 1900 ( KITLV 5258).

Een schandaal uit Holland was niet per definitie een schandaal in Indië. Hier had de Europese bevolking een eigen stelsel van normen en waarden, vooral wanneer het liefdesrelaties betrof.

  • Indië kende de concubine (Europees), de njai en de muntji (overwegend inheems); in het Hollandse waren er maîtresses, die geen deel konden uitmaken van de beschaafde kringen.
  • Maar Indië had wel in de jaren 1930 de messcherpe romans van Jo Manders, waarin ze de lossere zedelijke moraal van Deli hekelde. Heerlijke boeken, die toen ook sleutelromans moeten zijn geweest. Deli was woedend.

Daar ben ik nog even niet. In de kranten stuitte ik op het grote schandaal rond het toneelstuk Allerzielen (1904) geschreven door Herman Heijermans. Hij was een bekende Nederlander, die het fenomeen van de onkuisheid levendig kon beschrijven. In 1896 had hij dat uitstekend gedaan in Kamertjeszonde, een roman vol overspel.
Allerzielen kon in het brave Nederland niet door de beugel. Er kwam verzet, aanklachten en hier en daar werd de opvoering verboden.
En zoals vaker, werd een toevlucht gezocht in Indië. In de jaren na de eeuwwisseling lijkt de ene na de andere artiest, het ene na het andere toneelgezelschap, overzee naar de tropen te gaan. Dat liep niet altijd goed af; eerder schreef ik over de oplaaiende woede over het stereotype beeld van Indische mensen in het toneelstuk Totok en Indo (1915).

‘geene hartstochten’

Indië zal met belangstelling kennis hebben genomen van de aanstaande tournee van Louis Bouwmeester en zijn gezelschap die het toneelstuk in 1907 naar de oost brachten. De Locomotief maakte zich nergens druk over; een correspondent schreef:

  • Mij komt het voor dat „Allerzielen” hier geene hartstochten zal ontketenen: we zijn hier zoo hartstochtelijk niet, en ook de Katholieke geestelijkheid toont in Indië veel grooter gematigdheid dan in Holland, waar de strijd der partijen en der meeningen feller is.

Daar zat wat in. Het gematigde, en dan de felheid in Holland. Die kwam ten dele door de daar opkomende katholieke emancipatie en misschien ook door de Hollandse volksaard van gelijk willen hebben, krijgen of zich dat willen toe-eigenen. En daartoe leende het toneelstuk zich uitstekend. Allerzielen was een katholieke gedenkdag, om aan de overledenen te denken. Heilige grond dus, waarop de schrijver Heijermans flink rondstampte.
Indië was wel nieuwsgierig.

Batavia

 

Bataviaasch nieuwsblad, 13 juni 1907.

De eerste toneeluitvoering was in juni 1907, in Batavia. Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië publiceerde een uitvoerige recensie, waaruit bleek wat het schandaalverwekkende was: een pastoor neemt een kwetsbare jonge ongehuwde moeder in huis. In het dorp gaan de protestanten en de katholieken spotten en lasteren. Dan meer ellende. De kwestie was het verdenken van de pastoor van het vaderschap.
O, wat erg, wat schandelijk.
Voor Holland.
Indië nam het toneelstuk kalmpjes op. De zalen zaten vol, maar waarom?

Toneelcriticus Hans van de Wall (zijnde Victor Ido) schreef in het Bataviaasch nieuwsblad een scherpe antwoord:

  • Dat het stuk veel publiek trekt, bewijst niets voor zijn intrinsieke waarde.
  • De schrijver ervan heeft het geluk gehad — uit een commercieel oogpunt namelijk — dat zijn werk om bovengenoemde redenen op vele plaatsen in Nederland werd verboden.
  • Moge, als gevolg van die reclame, de kas er voordeel bij hebben, het nadeel kon niet uitblijven in den vorm van teleurgestelde verwachtingen bij het publiek.
  • De mudvolle zaal heeft de drie bedrijven met groote aandacht gevolgd, nochtans kon ik, te oordeelen naar zijn houding, slechts een succes de curiosité constateeren. Aan het eind van elke acte werd maar éénmaal „gehaald”.
  • Geestdrift was er niet.

Au. Maar het verkocht, en dat was voor een toneelgezelschap het belangrijkste. Toch zegt het iets over de verhouding tussen Indië en Holland in deze. Minder schandaalgevoelig. Minder bereid zich op te winden over al dan niet bestaande liefdesbetrekkingen en de gevolgen daarvan. Wel leefde er een grote nieuwsgierigheid naar dit toneelstuk uit Holland.

Die andere wereld

Hier moet ik nog iets anders aan toevoegen. Allerzielen is ook de dag om de geliefden aan gene zijde te herdenken. Een zekere nabijheid te voelen, of te willen voelen. Daarvoor had Indië geen speciale dag nodig. De andere wereld werd veelal als aanwezig ervaren. Er was de mystiek van niet kunnen begrijpen hoe het kan, maar wel ervaren dat het kan: dat hele andere, dat zich aan elke rationele verklaring onttrekt. Dus ook dat aspect trok nauwelijks de belangstelling. De Europese maatschappij in  Indië  was nu eenmaal anders dan de maatschappij in het moederland, en dat werd daar niet altijd begrepen. Of misschien wel nooit.

Praat met mij

Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u de juiste informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u het meteen goed aanpakt, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • lees hoe het gratis overleg-gesprek gaat en maak eventueel een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook

Hoe Karel van der Heijden generaal Eenoog werd

Van der Heijden, kort na 1877 (KITLV 114238)

Hoe Karel van der Heijden in 1877 generaal Eenoog werd is vooral het verhaal over het gevolg ervan. Hij kreeg het aureool van een martelaar, iemand die bereid was voor volk, vaderland en de majesteit te lijden en ongetwijfeld ook te sterven. Een martelaar, een held daardoor, want hij was nog altijd militair in actieve dienst.
De bijnaam ontstond al snel.
Toen Nederland in 1881 Van der Heijden verwelkomde, maakte dat ene oog in combinatie met het uniform en de borst vol decoraties, veel indruk. Hij was de held van Samalangan, degene die de Atjeh-oorlog had gewonnen. Tenminste, dat wilde men hier geloven na de geldverslindende oorlog. Van der Heijden wist hoe het werkelijk zat.

Eerst dat oog.

In 1877 schreef de (dan nog) kolonel Van der Heijden aan gouverneur-generaal J.W. van Lansberge dat hij het verzet in Samalangan (Atjeh) wilde breken, met goede redenen: ‘Zeer zeker wordt hier het einde van den Atjeh Oorlog tegemoet gezien, daarom tracht ik in elk opzicht het succes te verzekeren.’
Begin augustus 1877 vertrok een omvangrijke expeditie uit de haven van Atjeh. Al bij de aankomst begonnen de tegenaanvallen. Samalangan gaf zich niet zo snel overwonnen als aanvankelijk gedacht werd, waarmee het optimisme over het einde van de Atjeh-oorlog aanzienlijk verminderde.
Op 10 september 1877 publiceerde het Bataviaasch handelsblad over hetgeen er op 26 augustus te Samalanga was gebeurd, en dat was precies wat de lezers wensten te lezen:

  • Een oogenblik wankelde de troep.
    De toestand was zoo kritiek, dat de koelies en dwangarbeiders gewapend werden met de geweren van de gevallenen en zieken en dapper meededen, en verder dat kolonel van der Heijden storm kommandeerde, doch dat de troep weigerde en niet tot stormen te bewegen was. De kolonel werd, terwijl bij van zijn paard gestegen de artillerie kommandeerde, door een scherf in zijn linkeroog getroffen; doch sprong, den kritieken toestand ziende, weder te paard, gaf bevel tot den aanval en rende voor de weifelende troepen uit alleen op de benting aan.
  • Dit werkte: onder daverend hoera volgde de troep haar aanvoerder en eenige oogenblikken daarna was de benting in onze macht.

Dat was een welkom verhaal, en mooi ook gezien het koloniale zelfbeeld. Maar was het werkelijk waar? Uit de brieven van Van der Heijden valt op te maken dat de troepen zeker in het nauw waren gedreven, en mogelijk zelfs een verlies – en ook van het leven – zagen aankomen. Ook werd Van der Heijden inderdaad gewond; in zijn brieven spreekt hij over een schotwond in zijn linkeroog. Vooralsnog leken de precieze feiten er niet toe te doen. De radja van Samalanga opende de onderhandelingen over onderwerping.
Samalanga was, zo besloot het gouvernement, zo goed als onderworpen.

Risico

Van der Heijden bleef te Samalanga, wetende dat hij het risico liep blind te worden. Begin september schreef hij aan Van Lansberge: “De geneesheren hier verklaren dat ik onmiddellijk naar Batavia moet gaan om daar het aangeschoten oog te [curetien], een kunstoog in te zetten om te voorkomen dat mijn gezonde oog worde aangetast.’ Op 21 september vond Van der Heijden het meevallen: “De operatie van het uitgeschoten oog is afgeloopen, langzaamerhand geneest de wonde, zoodat over een paar weken alle ontsteking zal geweken zijn. Alleen de wonde die inwendig schijnt te zijn, veroorzaakt mij nog veel pijn, aan de natuur wordt het overgelaten die verwonding te genezen.’
Geen reden dus om Samalanga te verlaten.
De kranten verheugden zich over het mooie verhaal dat bestond. Het Vaderland bewierookte Van der Heijden door in een paar zinnen het beeld te schetsen van nog meer meer verwonding, opoffering, alles voor Nederland:

  • Wij vernamen van ter zijde, dat de generaal Van der Heijden, die door ’t verlies van zijn oog ook den reuk en den smaak heeft verloren, teekenen van vermoeidheid aan ’t goede oog begon te gevoelen.
  • ’t Zou ons innig leed doen, als de wonden, in den strijd voor ’t vaderland verkregen, niet alleen door ’t uitschieten van ’t oog, maar ook door de kwetsuren aan ’t achterhoofd, waar een lanssteek hem indertijd trof, en door een schampschot bekomen, hem er toe moesten brengen, een taak op te geven, die hij voor zich als nog niet geheel voltooid beschouwde, terwijl zijn vervanging bij het prestige, dat zijn naam op Atjeh bezit, zeker zeer moeilijk zou wezen.

Eenoog

De kranten bleven publiceren over het fenomeen eenoog. Dan weer was Van der Heijden gezien met een bril met gele glazen, dan weer had hij de kogel uitgebraakt, dan weer leed hij onzegbare pijnen. Het deed zijn reputatie goed. Zijn aanzien steeg. Ook omdat er graag aan de gedachte werd vastgehouden dat de Atjehoorlog gewonnen was.
Het beslissende moment van Samalangan verscheen op een groot schilderij, dat zijn weg vond naar de Wereldtentoonstelling in Amsterdam (1883, miljoenen bezoekers) en dat in 1890 op tournee ging door Indië. In Semarang had de tokohouder Klein het schilderij aangekocht op een vendutie in Nederland, waarna hij het naar de Oost liet transporteren alwaar het publiek na het betalen van entree het doek mocht komen bezichtigen. De tokohouder had speciaal hiervoor een houten gebouw neergezet. De toeloop was uitstekend. Mogelijk is het daarna verkocht aan een zekere Porelli, die de expositie gaat uitbreiden: ‘De heer Porelli heeft thans de lichten, voor ‘s avonds beneden geplaatst, hetgeen een goed effect maakt en waardoor men de schilderij, ‘s avonds even goed kan zien als overdag.’

Bronbeek

Van der Heijden leverde hier geen commentaar op. Evenmin reageerde hij op de af en toe oplaaiende discussies over wat er nu wel op niet te Samalangan was gebeurd. Hij voelde zich senang als commandant van het Koninklijk Militair Invalidenhuis Bronbeek (Bronbeek). Dat de Atjehoorlog niet gewonnen was, bleek inmiddels genoegzaam uit de kranten. Zijn aanbevelingen van toen waren niet gevolgd.

In mijn biografie Generaal Eenoog staat meer over deze en andere kwesties uit het leven van deze merkwaardige man. Klik hier en lees meer.

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u betrouwbare informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u structuur heeft, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • lees hoe het gratis overleg-gesprek gaat en maak eventueel een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook

Wat moesten de Steurtjes in Nieuw-Guinea? 1930 (kennislezing)

Beeld wikimedia.org; 103735306

Het is 5 november 1931 en heel Indië leest wat Pa van der Steur besloten heeft in de krant te zetten: hij haalt zijn Steurtjes terug uit Nieuw-Guinea.
Het is daar helemaal mis gelopen.

Pa heeft twee goede redenen om dit in de krant te zetten:
1 zorg voor zijn jongens, ze moeten terug komen naar Java
2 zorg om zijn donateurs, Pa kan zich geen reputatieschade veroorloven, hij is als tehuisvader grotendeels afhankelijk van donaties

Er circuleerde al het een en ander aan geruchten over deze Steurtjes.
Terug naar het jaar ervoor. Naar 1930.

Dit is het dramatische verhaal van een groep Steurtjes, hopend op een betere toekomst.

Crisis in Indië

De crisisjaren waren voor iedereen in Europees Indië moeilijk, maar vooral voor de Indo-Europeanen. Nog steeds werden uit hun betrekking verdrongen door een inmiddels goed opgeleide Indonesiër die met minder loon tevreden was. Het Indo-Europees Verbond kon de vraag om hulp nauwelijks aan. Wat te doen?
Dit is de tijd zonder uitkeringen. Mensen waren op elkaar aangewezen en op de liefdadigheid, zo die er was.
Dan grijp je vanzelf de kansen die er zijn of die er lijken te zijn.

In de jaren 1930 ontstaan er in Indië dan ook verenigingen die zo’n kans bieden. Naar Nieuw-Guinea gaan en daar zelfvoorzienend leven. Werken. Eten. Leven, zonder zorgen, althans, dat is het beeld.
Wat moet dat voor velen aantrekkelijk zijn geweest.

Op zaterdag 15 november 1930 publiceert het Algemeen Handelsblad een artikel waarin sprake is van ‘honderden gegadigden’ voor de tocht, die opgezet is door de Vereeniging Kolonisatie Nieuw Guinea.
Slechts veertig ervan konden mee, een deel op kosten van de Vereeniging: ‘Onder de deelnemers bevinden zich zes gehuwden, zes ongetrouwde jonge vrouwen, zoodat de rest uit mannelijke werkkrachten bestaat.’
De ‘stormloop’ was veelzeggend, vond de krant: ‘Straks zullen het er zeker duizenden zijn, die hier op Java geen toekomst meer ziende, het gaarne willen probeeren in een vooralsnog onherbergzaam oord om er den strijd om het bestaan manmoedig aan te vangen.’
Wat een voorspelling. Dat zei wel iets over hoe beroerd de toestand op Java moest zijn.

De Steurtjes

Hoe onherbergzaam het bij het Sentani-meer was, stond te bezien. Grasvelden genoeg voor vee, bijvoorbeeld.
Met deze grote groep door de Vereeniging uitgezonden, ging een andere groep mee: 20 jongens, de helft afkomstig van Pa, en de andere helft afkomstig uit het Protestants Weeshuis (Semarang). Allen bereid te werken, en dat moest ook. Het idee was zelf-doen, dus ook geen Papoea’s in dienst nemen.
De groep was al met al dus groot.
De meeste aandacht ging vanzelf uit naar de Steurtjes en dat had ook alweer te maken met wat Pa in de kranten wist te krijgen. Publiciteit maken kon hij uitstekend.

Indische jongens

Dat deze trek naar Nieuw-Guinea heel wat geld kostte, begreep Pa goed. Hij had zijn elk van zijn toen jongens maar liefst 500 gulden gegeven, deels te besteden aan reiskosten, en daarbij een flink pak kleding, schoenen, matrassen, dekens en nog meer wat nodig kon zijn. Bij het vertrek doneerde hij elke maand 150 gulden aan de Vereeniging.
Pa:

Dit was mij niet gevraagd door het bestuur, doch ik deed dit eigener beweging, omdat ’t niet aangaat, anderen den last alleen te laten dragen. Ik had ruim geholpen. Niemand is gedwongen om te gaan; het was geheel eigen keuze en de moeilijke toekomst is hun door mij terdege voorgehouden.

Eind 1930 vertrek.
Begin 1931 eerste slechte berichten.

Het Bataviaasch Nieuwsblad tekende op 2 januari 1931 het verslag op van de heer C. H. Lampe, die terug was van de kolonisatie-tocht, dit wegens bittere teleurstelling. Hij noemde onder meer: ‘Indische jongens, onder wie achttien personen, die van Pa Van der Steur kwamen, of vroeger in zijn stichting waren geweest.’
En dan dit: ‘De Van der Steurtjes liepen te Makasser al op hun bloote beenen door de stad en toen ik er den leider opmerkzaam op maakte, zei hij mij, dat hij geen kindermeisje was.’

Dat was een alarmsignaal, voor de goede verstaander. De Steurtjes waren vrij van het strenge tehuistoezicht. Ze hadden de vrijheid geroken.
Een half jaar later publiceerde het Soerabaiasch Handelsblad onder de kop ‘Kolonisatie-tragedie’ een artikel met een luider alarmsignaal.
Veel ziekten, te hard werken en de Steurtjes waren compleet losgeslagen met vechtpartijen en vloeken:

  • Het spijt ons te moeten melden, dat de jongens van Pa van der Steur het meeste kattekwaad uithalen, het brutaalst en het ongezeglijkst zijn.

Er was weinig meer over van het droombeeld Nieuw-Guinea. En terug naar Java? Dat moest voor eigen rekening.
In zijn tehuis te Magelang begreep Pa dat hij moest redden wat er te redden viel. Vandaar die brief in de krant

Wat Pa schreef

Pa van der Steur moest, zoals het zo mooi heet, aan damage control doen. De schade aan zijn naam beperken, zodat de donateurs geld aan zijn tehuis bleven geven. Daarbij moesten zijn jongens terug.
In de krant nam hij de verantwoordelijkheid op zich:

Ik heb de fout gemaakt te jonge en te weinig initiatief bezittende jongelui voor de kolonisatie te geven. De kolonisatie heeft de fout gemaakt deze jongens te veel zonder verband te laten werken en zonder georganiseerd plan.
Al doende leert men en met schade en schande wordt men wijs.

Met andere woorden, hij was menselijk, had ervan geleerd en de jongens konden het eigenlijk niet helpen en daarbij, de leiding was vooral in gebreke gebleven. Zijn maandelijkse donaties aan de Vereeniging Kolonisatie Nieuw Guinea hielden dan ook meteen op. Dat geld kon hij beter besteden, zoals aan de reiskosten van de Steurtjes die weer terug naar het tehuis moesten komen.
Dat tehuis zat vol met kinderen, met militairen en ook in toenemende mate met oud-Steurtjes, vanwege de crisis: ‘Waar ik momenteel door de tijdsomstandigheden altijd werklooze volwassen Indo’s in huis heb […].’

Het had zo mooi geleken. En nu waren er nieuwe problemen ontstaan. Wat moesten de Steurtjes beginnen die weer terug waren? Wat konden de achterblijvers nog voor elkaar krijgen? Daar ga ik een kennislezing over geven, met de achtergronden erbij, en zoals altijd mooi historisch beeld.

De Steurtjes in Nieuw-Guinea, 1930 (kennislezing)

Praktisch
Dag en uur: maandag 30 november 0930 uur
Online en gratis
Tijdsduur: 060 minuten

In deze kennislezing onder meer:

  • Wie waren deze Steurtjes die naar Nieuw-Guinea trokken
  • De voorgeschiedenis van het tehuis van Pa van der Steur
  • Over de crisis van de jaren 1930 in Indië en hoe dat vooral de Indische groep raakte
  • Waarom de kolonisatie van Nieuw-Guinea zo’n goed idee leek, en hoe moest het met de Papoea’s
  • Meer over de Steurtjes die terug moesten en die in Nieuw-Guinea achter bleven
  • Een vooruitblik naar de Deta-jongens (jaren 1950)

Inschrijven via het formulier:

Ik ben graag bij deze kennis-lezing

"*" geeft vereiste velden aan

Naam*

Oplage 15. Zo maakt u een boek voor de familie (gratis online workshop)

Oplage 15. Zo maakt u een boek voor de familie (gratis online workshop)

Kan dat wel, een boek in een oplage van 15 stuks, of nog minder? Jawel. Dat wil zeggen, tegenwoordig zijn er mogelijkheden die er vroeger niet waren. Toen moest je naar een drukker en die keek dan moeilijk en begon pas bij het drukken van duizend stuks. Die dagen zijn voorbij. Leve de vooruitgang. (in dit opzicht, althans)

Vaak hoor ik dat mensen heel graag een verhaal op papier willen zetten om het aan de familie cadeau te doen.  Of ze willen wel beginnen met schrijven, maar ja wat als het af  is, wat doe je dan met zo’n bestand in de computer? En hoe moet het met foto’s en wat kost dat allemaal?

Belt u een drukker dan zegt die meteen: “dat hangt ervan af” en dan weet u nog niets. Zo komt u niet verder.

Wat kost het om een boek te maken?

Wat ik in de gratis workshop “Oplage 15”  ga doen, is voorrekenen wat het kost om een boek te maken in een kleine oplage. Ik ga het dus heel praktisch over geld hebben in de vorm van drie of vijf voorbeeld-boeken. U kunt dan zien welk voorbeeld-boek u het meeste aanspreekt en dan weet u meteen waar u aan toe bent. De cijfers kunt u gemakkelijk zelf aanpassen. Stel, ik reken de kosten uit van een boek dat 100 pagina’s telt en u weet ik heb het dubbele. (Ja, ik leg ook uit hoe u weet hoeveel pagina’s uw boek gaat hebben).

Dat is één: u krijgt overzicht van en inzicht in de kosten.

En ik hoop dat u dan zucht van verlichting want een boek met uw verhaal erin is gewoon iets heerlijks. Om het in handen te hebben, met uw verhaal er helemaal in, foto’s erbij, prachtig om te zien. Veel fijner dan een pdf-je. Al is dat handig voor de familie overzee.

Mijn antwoord is: blijf bij het verlangen er een boek van te maken. Wat u wilt met het verhaal, met uw verhaal. Verlangen komt als een dagdroom, als een steek van jaloezie die zegt ‘dat wil ik ook’. Of als een praktische overweging, van de familiegeschiedenis is alleen bedoeld voor de familie en verder niemand.

Wat gaat de familie zeggen?

Een boek voor de familie, is vrijwel altijd een boek over de familie.  Wat gaat de familie van uw boek zeggen? Dat is het tweede aandachtspunt van de workshop.

  • hoe gaat u om met familiegeheimen van een of meerdere generaties geleden
  • wat als er veel gebeurd is en u bent de enige die dat weet: “Ga je de vuile was buiten hangen?”
  • mensen kunnen veranderen wanneer ze begrijpen dat uw verhaal er echt gaat komen, dan willen ze het lezen, gaan u verbieden over zus of zo te schrijven, of maken opmerkingen waar u onzeker van wordt, wat te doen
  • u heeft nu al een onrustig gevoel over wat als ze het allemaal gaan lezen

Dat is ten dele psychologie en ten dele afwegen wat de consequenties kunnen zijn. Daar ga ik ook het een en ander over zeggen, en daarbij presenteer ik ook oplossingen om alles in goede banen te leiden. Ik weet nu al dat ik het niet kan laten om horrorverhalen te vertellen over boeken die uit roulatie genomen moesten worden. Vreselijk. Dat wil niemand meemaken. Maar het gebeurt.

Is uw verhaal wel goed genoeg?

Dat is een vraag die een beetje pijn doet, en zo hoort het. Want voordat u verder gaat en ook maar iets doet, moet u eerlijk naar het verhaal kijken dat u schrijft of geschreven heeft. Het is aan u om te bepalen of het werkelijk goed genoeg is. Maar hoe bepaalt u zoiets nou? Het hoeft geen hoge literatuur te zijn, maar er is wel een ondergrens van kwaliteit. Dat komt ook aan de orde in de workshop, en daarover ben ik vriendelijk en eerlijk.

Hoe maak ik er een boek van?

Op maandagochtend 16 november 2026 ga ik in “Oplage 15” dit stap voor stap uitleggen. U krijgt heldere informatie zodat u weet hoe u verder kunt, of u nu wel of niet een verhaal bijna af heeft.

Eerst deel ik met u basiskennis

  • Wat is precies een manuscript (over woord en beeld)
  • Wat is een internet-uitgever, voordelen en nadelen
  • Wat doet een internet-drukker

Na het overzicht ga ik in op hoe het zelf publiceren gaat. Het zogeheten self publishing. Daar heb ik in een positieve ervaring mee gehad en die deel ik graag met u. Dan kunt u het ook. En niet meteen roepen van “Ik ben niet technisch”. U kunt in uw leven vast wel het een en ander geleerd en dan kunt u dit ook leren, of in ieder geval onderzoek of u het wilt leren. Toch?
Nu heb ik zelf een boekenachtergrond, dus ik heb wel een voorsprong in dat proces, eerlijk is eerlijk. Evenzogoed moest ik nu zelf alles bedenken en doen, want ik was mijn eigen uitgever dus ik stond er in mijn uppie voor.
Dat hoeft u niet te overkomen.
Vandaar die workshop.

Zelf doen

Ik vertel over de aanpak  dat ik ontwikkelde om via Pumbo het boek te publiceren over het leven met mijn huiskater Bert. Eind vorig jaar vertrok hij naar de hemel en ik was zo verdrietig, dat ik besloot ons leven samen te bewaren. In een boek. Want: schrijven is blijven.
Alleen is mijn situatie zo, dat ik verbonden ben aan een uitgever, waar mijn boeken over Indië verschijnen. Daar kon geen katerboek bij, dat snapte ik wel.
Dus deed ik het zelf.
En dat lukte, want het boek is er en naar tevredenheid ook nog. Het ruikt zelfs goed.

Wilt u er meer over lezen, klik en kijk hier. Dan heeft u meteen een indruk van hoe ziet een bestelpagina er eigenlijk uit, en hoe werkt dat bestellen.  En misschien wilt u wel een mooi boek kopen over liefde.

Wat komt er al met al aan de orde in de workshop over zelf publiceren:

  • Zelf publiceren: kosten en opbrengsten
  • Omgaan met de familie
  • Aanpak en tijdpad: wanneer het boek er moet zijn
  • Hoe u beslist welk formaat uw boek moet hebben en wat dat voor gevolgen heeft
  • Hoe komt u aan een omslag
  • Hoe krijgt u er foto’s in
  • Wat voor lettergrootte heeft u nodig
  • En nog veel meer

Na de workshop heeft u praktische informatie zodat u het juiste besluit kunt nemen over hoe u een boek maakt. U weet dan of u zin heeft in zelf publiceren of hiervoor wat hulp inroepen, of dat u een andere weg kiest, een kopietje met een nietje kan ook, helemaal uitbesteden is prima. Net wat u ligt en wat u het beste vindt.
Maar dankzij de workshop heeft u tenminste een basiskennis op grond waarvan u een besluit kunt nemen, dat is belangrijk voor de gemoedsrust.

Is het iets voor u?

  • u denkt ik heb wat geschreven maar ja wat nu
  • u wilt weten wat zijn de mogelijkheden om een boek in de wereld te helpen
  • u wilt alleen een boek voor de familiekring
  • u denkt regeren is vooruit zien, dit wil ik alvast weten
  • u bent bezorgd over geldkwesties van een boek uitgeven in een kleine oplage

Praktisch
Oplage 15. Zo maakt u een boek voor de familie (gratis online workshop)

Maandag 16 november 2026 om 0930 uur
Kosten: nul
Tijdsduur: uurtje

Opgeven via formulier (dat komt bij mij en dan mail ik terug)

Ja, ik doe graag mee met deze workshop

"*" geeft vereiste velden aan

Naam*

Waarom het Indo-Europees-Verbond een aparte vrouwenbond kreeg

Waarom het Indo-Europees-Verbond een aparte vrouwenbond kreeg, was voor mij eerst een vraag met een teleurstelling erbij. Want die geweldige bond, voor en door Indo-Europeanen (grotendeels), en als de vrouwen apart gezet worden, voor wie is die hele bond dan eigenlijk?

Nooit in emotie een oordeel vellen.
Dus ik op zoek in de oude kranten en tijdschriften.
En ik kreeg een andere indruk.
Stap voor stap.

Binnenkort geef ik een gratis online lezing over het Indo-Europees Verbond, dat is op maandag 5 oktober 2026. Klik hier voor meer lezen en opgeven.

Meester Cornelis

In 1931 publiceer de Indische Courant een klein en opmerkelijk berichtje dat ik hier helemaal citeer:

  • Den 7en October j.l. is een afdeeling Mr.-Cornelis van de I.E.V.-V.O. opgericht, welke reeds 70 leden telt.
  • Ook te Batavia is reeds de afdeeling Batavia gevormd. Zoodra te Buitenzorg, Soekaboemi, Tjiandjoer, Poerwakarta, Krawang, Bandoeng en Cheribon verschillende voorloopige comités zijn opgericht, zal mevrouw Razoux Schultz daar ter plaatse op een propaganda-avond het doel en de werkwijze van de I.E.V.- V.O. uiteenzetten.

Spannend. Want hieruit blijkt dat er achter de schermen van het Indo-Europees-Verbond al het een en ander is gebeurd. Er is immers een naam: de V.O., dus Vrouwen Organisatie. Er zijn al twee afdelingen en er zijn of komen verschillende voorlopige comités en daarbij heb ik de indruk dat mevrouw C.H. Razoux Schultz de drijvende kracht achter dit alles is. Over haar verderop meer.

Indo

In 1931 is de crisistijd nog altijd voelbaar in Indië. Dat betekent minder werkgelegenheid dus werkloosheid, salarissen worden gekort en de armoede en wanhoop neemt toe. Dus dan heb je alle krachten nodig die je kunt vinden om de positie van je eigen mensen, de Indo-Europeanen, te verbeteren. Binnen het IEV waren ook wel vrouwen werkzaam, maar vooral in het verlengde van hun verzorgende taak als echtgenote en moeder. Dat werd ook hier als vanzelfsprekend verwacht van de jonge vrouwenbond.
In september 1931 publiceerde de Indische Courant een lang stuk waarin dat ook stond:

  • De I.E.V.V.O. zal werken en strijden voor het Indo-ras naast en samen met het I.E.V.; zij zal zich voorloopig uitsluitend bewegen op sociaal-economisch terrein.
  • Het doel van onze I.E.V.V.O. zal zijn als aangegeven in artikel 2 van de statuten van het I.E.V., doch dan op een gebied, waarop meer specifiek door een vrouwenorganisatie kan worden gewerkt, dus: bevordering van de sociale, moreele, intellectueele en economische ontwikkeling der Europeesche vrouw in Indië en het moreel en daadwerkelijk steunen van het I.E.V.

Maar ook:

  • De I.E.V.V.O. zal werken en strijden voor het Indo-ras naast en samen met het I.E.V.; zij zal zich voorloopig uitsluitend bewegen op sociaal-economisch terrein.

Zo moest het dus: de mannen van het hoofdbestuur steunen, en daarbij het hele IEV. Maar er stond ook: ‘naast en samen’. Dus de vrouwen bezaten een zekere zelfstandigheid. Het was duidelijk een Europese club; dus niet voor de Inlandse of Chinese vrouwen.
Hollandse leden waren evenmin altijd welkom geweest.

Zes vrouwen

Voor de IEV-vrouwen was anno 1931 het een kans op zelfstandigheid en een eigen sfeer. Want de ontwikkelingen gingen snel:

  • mevr. C.H. Razoux Schultz Metzer (IEV afdeling Meester Cornelis) richtte een voorlopig hoofd- comité op
  • er kwamen veel ‘sympathie-betuigingen’ binnen
  • in het Bondsblad Onze Stem kwam een oproep van het hoofd-comité: ‘aan alle I. E. V.-vrouwen om vóór het eind dezer maand een daad te verrichten en wel door op de plaatsen harer inwoning op te richten een voorloopig comité als kern voor de oprichting van een afdeeling van de I. E. V. V. O. en hiervan kennis te geven aan onderstaand hoofdcomité.’

Werkende vrouwen konden hier veilig en goedkoop wonen, dat was van groot belang. Advertentie uit het vrouwenblad 1938.

Kortom, de vrouwen hadden er zin in. En het hoofd-comité ook. De Indische Courant nam de namen en adressen van het hoofd- comité op, waardoor wij nu weten: elk van hen woont in een goede buurt, elk is een getrouwde vrouw met vermoedelijk met toegang tot het netwerk van hun echtgenoot. Dit zijn de zes vrouwen die aan de basis stonden:

mevr. C. H. Razoux Schultz-Metzer, Matramanweg 30, Meester-Cornelis, telf. MC. 98;
mevr. D. van der Vossen-Lina, Tjipinang Proempoeng, Meester-Cornelis, telf. MC. 21;
mevr. M. I. Weyerman-Bauman, Bidara Tjina 82, Meester-Cornelis;
mevr. F. Vogelsang- Fraeyhoven, Kerkstraat 62, Meester-Cornelis, telf. MC. 249;
mevr. L. Riekerk- Fraeyhoven, Laan Boengoer 8 (pav)., Meester-Cornelis, telf. MC. 249;
mevr. J..J. Ellendt-Mess, Maarschalklaan C I, Meester-Cornelis, telf. MC. 61.

Mevrouw Razoux

Mevrouw C. (Cor) Razoux Schultz-Metzer (1898 -1992), was getrouwd, moeder van vier kinderen, in het bezit van een onderwijzeresacte en ze moet een onstuitbare energieke vrouw zijn geweest en ook iemand die niet bang was voor conflicten.
Met deze inzet immers stak ze haar hoofd ver boven de rijstvelden uit. Maar het zou lonen. De vrouwenbond groeide enorm. Al in 1933 ontving ze voor haar pionierswerk de  Orde van Oranje Nassau en in 1935 zou ze als eerste vrouw lid worden van de Volksraad.
Opmerkelijk is dat ze niet Indisch was, en zich in het Indische weinig geaccepteerd voelde.
Vermoedelijk ging het haar hier om het mobiliseren van vrouwen, ze helpen zich te organiseren, idealiter door heel Indië.
Dat lukte.
In toenemende mate besloten vrouwen gehoor te geven aan de oproep van het hoofd- comité. Dat ontdekte ik toen ik het IEVVO-blad van 1938 in handen kreeg.

Het vrouwenblad

Op het eerste gezicht maakte het vrouwenblad op mij nul indruk. Een stukje over handwerken. Wat over kinderopvoeding. Iets over onze jonge meisjes. Algemene gedachten over de toestand in de wereld. Maar in het colofon stond iets anders.
Daar ontdekte ik een verhaal over een netwerk van invloedrijke vrouwen, verbonden aan de echtgenote van de gouverneur-generaal. Hier wordt iets zichtbaar van een informele macht, in de schaduw van het formele koloniale bestuur. Hier waren vrouwen die elkaar wisten te vinden. Kijk naar het colofon:

Beschermvrouwe
Mevr. Ch. Tjarda van Starkenborgh Stachouwer-Marburg
Eereleden
Mevr. A. C. de Jonge-Baronesse van Wassenaer
Mevr. W. A. van de Stadt-Moreaux
Mevr. J. H. Lentze-de Wilde

Samenstelling van het Hoofdbestuur:
Mevr. C. H. Razoux Schultz-Metzer, Presidente.
Mevr. E. v. Velthuysen-Wiemans, Vice-Presidente.
Mej. J. Latuperisa, 1e Secretaresse.
Mej. A. H. Meyer, 2e Secretaresse
Mevr. D. Latuperisa, voor huish. aangelegenheden.
Mej. M. E. Korevaar, Penningmeesteresse.
Toegevoegde leden:
— voor Onderwijszaken: Mevr. C. Hoek-Meulenhoff.
— Medische aangelegenheden: Mevr. W. de Jong-Martis, Arts.
— Finantieele aangelegenheden: Mej. S. van Joost
— Sociale aangelegenheden: Mevr. F. Enthoven-Rancuret.
— Rechtskundige aangelegenheden
Mevr. Mr. E. M. Leunissen-Klaassen.
Mej. Mr. I. J. Kolmus (voor West-Java).
— Bibliotheek-aangelegenheden: Mevr. B. Wijers-Nort.
— Propaganda: Mej. M. V. Benjaminse.
Gedelegeerde in Nederland:
Mevr. H. Zeijdel-Persijn, Statenplein 9, Den Haag.
Rechtskundige Commissie:
Mevr. Mr. E. M. Leunissen-Klaassen.
Mr. M. H. v. Geuns-Kasteleyn.
Mej. Mr. I. J. Kolmus.
Adviseurs:
Ir. A. L. H. R. Gerla, Civ. Ing. (techn. aangelegenheden).
Drs. A. Th. Bogaardt (algemeene zaken).
Schoolbestuur:
Mevr. C. H. Razoux Schultz-Metzer, Voorzitster
M. F. K. de Neef-v.d. Vlies.
H. Hessels-van Zalm.
School-Commissie:
Mevr. F. K. Vogelsang-Fraaijhoven.
D. Hille-Otterloo.
M. Reuhl-Kroon.

Indische vrouwen

En dan volgde een verdere opsomming waaruit bleek wat de vrouwen deden: onderwijsadvies, armenzorg, opvang, leeszaal en bibliotheken, vaccinaties, consultatiebureaux, opleidingen enzovoort.
Vrouwen werkten hier samen: met en voor elkaar, om verder te komen in de maatschappij, om elkaar steun te bieden. En kennelijk, al werd dat niet zo expliciet genoemd, vooral voor Indische vrouwen. Andere vrouwenorganisaties waren algemener; deze groep niet in haar doel, ook al mochten er kennelijk ook Hollandse vrouwen lid worden.

Meisjes met een opleiding konden economisch zelfstandig zijn, dat betekende dat ze niet hoefden te trouwen om een kostwinner te vinden.

Veel over deze vrouwenbond is helaas niet bekend. Het grote IEV-archief is weg. In de universiteitsbibliotheek Leiden liggen jaargangen van het bondsblad op een microfiche-spoel. Dat te bekijken duurt lang. Maar het is er. En dan denk ik toch, het meeste wat deze vrouwen hebben gedaan, was onzichtbaar. Vergaderingen bij iemand thuis. Overleg via de telefoon. Met de echtgenoot spreken, want veelal waren zij getrouwd. Hopelijk samenwerken met andere grote vrouwenorganisaties. En dit alles om elkaar en de nieuwe generatie Indische meisjes in het leven vooruit te helpen.

Afdelingen

Hieronder de lijst van afdelingsbesturen die ik aantrof. Misschien herkent u een naam, en beseft u dat er nog een archief van die afdeling bij u op zolder staat. Ik hou me aanbevolen.
Voor de zekerheid nog eens: Binnenkort geef ik een gratis online lezing over het Indo-Europees Verbond, dat is op maandag 5 oktober 2026. Klik hier voor meer lezen en opgeven.

AFDEELINGS-BESTUREN
(DAGELIJKSCHE) MEESTER-CORNELIS.
Mevr. A. Brender à Brandis-Voll, Presidente, Matramanlaan 40 (met Eur. verlof).
Mevr. J. Huffenreuter-Tjaden, Secr., Leonielaan 20.
Mevr. F. K. Vogelsang-Fraaijhoven, Penningmeesteresse tevens wnd. Presidente, Kerkstraat 62.

BATAVIA.
Mevr. H. G. C. van der Hoek-v. Eelders,
Beschermvrouwe.Mevr. R. Hessels-van Zalm, Pres., Kenarilaan 20.
Mevr. L. M. Rilman-Purvis, Vice-Presidente, v.d. Houtlaan 8, tel. 184 Mc.
Mevr. O. Nelissen-Dumas, Secretaresse, Salembaplein 7.
Mej. M. E. Korevaar, Penningmeesteresse, Madoeraweg 16, tel. 3743
Wl.BUITENZORG.
Mevr. J. H. Puister-Hoedt, Pres., Laan v.d. Wijck 29.
Mej. W. Gijsbers, Vice-Pres., Wigmanweg 4.
Mevr. H. H. M. Poublon-Keetelaar, Secretaresse, Bantammerweg 12.
Mevr. E. Goldman-Intveld, Penningm., Tjikeumeuh 90.

SOEKABOEMI.
Mevr. C. Tacoma-de Munnick, Eere-Presidente.
Mej. J. Snor, Presidente, Tjikoie 42.
Mevr. E. Hazenberg-Swens, Vice-Pres., Gr. Postweg 100.
Mevr. C. C. Poelman-Coenen, Secr., Tjipellang 56.
Mevr. M. Smit-v.d. Brink, Penningm., Tjipellang 46.

BANDOENG.
Mevr. I. Terlaak, Presidente, Bilderdijkstraat 12.
Mej. Mr. I. Kolmus, Vice-Presidente, Riouwstraat 11.
Mevr. A. W. Elenbaas, Secretaresse, Frisiastraat 16.
Mevr. H. Ph. A. Havelaar-Happé, Penn., Gelriastraat 19.

SEMARANG.
Mevr. W. S. Boissevain-Hoffmann, Eere-Presidente.
Mevr. C. A. B. Bianchi-Philips, Pres., Nw. Tjandiweg 32.
Mevr. E. H. R. Moed Helmig-Brouwer, Vice-Pres. Penningm., Pendrian 70.
Mevr. G. Gouwen-Nash, Secr., Karangtengah 17.

KLATEN.
Mevr. F. L. Thung-Willekes Mac Donald, Pres. Wnd. Secretaresse, Merapilaan 8.
Mevr. A. Calamé-Coelen, Vice-Presidente.
Mevr. E. Middelburg-Groenevelt, Secr., Merapilaan 14.
Mevr. C. A. van Haarlem-Crama, 2e Secr.-Penningm., Postweg kantoor S. E. M.

DJOKJA.
Mevr. M. Bijleveld-Loze, Beschermvrouwe.
Mevr. G. Geldmaker-v.d. Perel, Pres., Kweekschoollaan 11.
Mej. A. van Heeteren, Penn., Pakoeningratan 8.

CHERIBON.
Mevr. W. A. v.d. Capellen, Beschermvr., Kedjaksan 2.
Mevr. S. Kuitert, Pres., Kedjaksan 85.
Mevr. H. Kuiper-Claase, Secr.-Penn., Soekalila 2.

SOLO.
Mevr. M. Beemer-Beek, Pres., Manahan.
Mevr. C. J. de Graaf-Mekkink, Secr., Margojoedan 228.
Mevr. L. Metselaar-Niessen, Penningmeesteresse.

MADIOEN.
Mevr. J. Adam-de Vries, Beschermvrouwe, Residentielaan.
Mevr. J. van Dijk-Quast, Eere-Pres., Residentslaan 71.
Mevr. Ir. A. H. Boerma, Vice-Pres., tevens Penningm., Residentslaan 8.
Mevr. H. M. Brutel de la Rivière-Brutel de la Rivière, Secretaresse, S.F. Kanigoro.

MALANG.
Mevr. C. Hogewind-Halebos, Beschermvrouwe.
Mevr. J. C. van Arcken-Snoo, Pres., Kawistraat 26.
Mevr. L. J. C. Noach-van Bezouw, Vice-Pres., Merbaboeweg 19.
Mevr. A. E. Th. Telchers-de Cenninck v. Capelle, Secr., Rampal koton 11a.
Mevr. E. Fickel-Hillebrandt, Penningm., Soembingw. 31.

PASOEROEAN.
Mevr. C. D. Busselaar, Beschermvrouwe.
Mevr. Th. Mans-Schreuder, Pres., Probolinggoweg 7.
Mevr. O. v. d. Broeke-Millar, Secr.-Penn., Heerenstr. 3.

DJEMBER.
Mevr. G. J. A. Loggers-Keers, Pres., Sociëteitstraat.
Mevr. A. M. L. Doeve-v. Staden, Secr., Bedadoengweg.
Mevr. H. Goedbart-Ottenhoff, Penningm., Spoorlaan.

SOERABAJA.
Mevr. A. v.d. Plas, Beschermvrouwe.
Mevr. J. H. Kiès-v. Ravesfteyn, Pres., Goebeng Podjok 12.
Mej. M. Latuperisa, 1e Secr., Hotel Sarkies.
Mevr. J. Bromet-van Huisen, 2e Secr., Billitonstr. 16 pav.
Mevr. C. M. Lotman-Kriesfeld, Penningmeesteresse, Emb. Kenongo 46.

MAGELANG.

Mevr. L. M. Prins-Paardekooper, Pres., Kramat.
Mevr. C. M. Meijer-Joseph, Secr., Botton 12.
Mevr. J. S. Waersegers-de Iongh, Penn., Badaän I.P

PADANG.
Mevr. Ch. Robert-Croes, Wnd. Pres., Bentengweg 7.
Mej. G. Davies, Secretaresse, Poeroes 13.
Mevr. M. G. Pattiwael-Poeteray, Penn., Bel. Ketjil 22.

TASIKMALAJA.
Mevr. M. A. de Bruyn, Secr., Manondjajaweg.

BANDJARMASIN.
Mevr. L. A. Pieren-Mayer, Presidente.
Mevr. C. E. Umbgrove-Lapre, Secretaresse.
Mevr. C. A. Monteiro-Baume, Penningmeesteresse.

DEN HAAG.

Mevr. A. C. de Jonge-geb. Baronesse van Wassenaer, Beschermvrouwe.
Mevr. H. Zeydel-Persijn, Pres., Statenplein 9.
Mevr. A. G. Bollee, Vice-Pres., Willem de Zwijgerlaan 1.
Mevr. M. L. Drielsma-Meulenhoff, Penn., Patrijslaan 2.

MEDAN.
Mevr. C. v. Eekhout-v. Praag, Pres., Oranje Nassaustr. 57.
Mevr. D. Tellinga-Koen, Vice-Presidente, Perbaoengan.
Mevr. F. van Druten-Heimsoth, Secr., v. Linschotenl. 19.
Mevr. L. A. M. Riekerk-van Zegen, Penn., Spoorilaan 18.

SALATIGA.
Mevr. Termeulen-v. der Goot, Beschermvrouwe.
Mevr. M. C. M. Arenberg Peeters-Gorter, Pres., Solosche weg 123.
Mevr. M. v. Blommestein, Vice-Presidente, Toentangsche weg 101.
Mevr. L. A. H. Pothoff-Misero, Secr., Wilhelminalaan 19.
Mevr. J. Frölich-Schmidt, Penn., Oey Tiong Ham-weg 6.

TEGAL.
Mevr. K. A. Coert-van der Valk, Beschermvrouwe.
Mevr. C. E. Dijkerman-Beem, Presidente, Kraton Z. 9.
Mevr. J. Schlette-Guy, Secretaresse, Kraton Z. 20.
Mevr. J. E. Hofmeister-Wijnhamer, Penningmeesteresse.

BALI.(Correspondentschap).
Correspondente: Mevr. N. March-Vermeulen, Singaradja.

BODJA.(Correspondentschap).
Correspondente: Mevr. Swaving.

OENGARAN.
Mevr. L. A. Helmig-van Brugge, Pres.-Secretaresse.
Mevr. E. Fredriksz-Clarenbach, Penningmeesteresse.

PATI.
Mej. A. L. Kiefer, Pres. Wnd. Secretaresse.
Mevr. H. J. Davids, Penningmeesteresse.

AMBARAWA.
Mevr. A. Nagel, Presidente.
Mej. L. v.d. Kasteele, tijd. wnd. Secretaresse.

KOETARADJA.(Correspondentschap).
Correspondente: Mevr. J. Derks-van Kempen, Oleh-leh.

KOEDOES.
Mevr. R. Pas-Hessing, Eere-Presidente, Heerenstraat.
Mevr. M. C. S. Duysharti-Wortman, Presidente, Rendeng.

MODJOKERTO.
Mej. M. G. Jonkers, Secretaresse, Noorderweg I.

Wie sprak er eigenlijk Nederlands in de tangsi?

Inheemse soldaten uit het Nederlands-Indische leger in de kazerne, vermoedelijk te Deli, circa 1880 (KITLV 111561)

Wie sprak er eigenlijk Nederlands in de tangsi? Het was een vreemde vraag om doordeweeks aan jezelf te stellen, maar ik deed het en de oorzaak was het lezen over hoe weinig gangbaar de Nederlandse taal in Indië was rond 1900. Toen dacht ik aan de tangsi.
Daar woonden niet de officieren uit Nederland, of de officieren die via het Instructiebataljon (Kampen) of de Koninklijke Militaire Academie (Breda) hier als Nederlandstaligen arriveerde. Officieren hadden hun woning buiten de tangsi.
In de tangsi waren de soldaten en onderofficieren gelegerd.

Taal

Hoe lager de rang, hoe kleiner de kans dat de man Nederlands sprak.
Hoe hoger de rang, des te aannemelijker dat hij wel Nederlands sprak maar daarmee is nog niet gezegd dat hij bijvoorbeeld Javaans sprak.
Het is voor een leger ideaal als iedereen dezelfde taal spreekt, maar dat was voor het KNIL onhaalbaar. Al die etniciteiten, al die lokale taalvariaties. Je mag hopen dat iedereen dezelfde bevelen hanteert en begrijpt tijdens een oorlogsexpeditie of patrouille door vijandelijk gebied.
Er is niet altijd tijd of geld voor een tolk.
De oplossing leek gelegen in de inrichting van militaire korpsscholen, waar Nederlands geleerd kon worden. Handig, in de tangsi zelf. Mannen onder elkaar.
Wel bestonden er drie bezwaren:

  1. Het is kostbaar om een leermethode te ontwikkelen want je wil dat iedereen hetzelfde leert en dan heb je ook goede docenten nodig;
  2. Praktisch gezien is het zo dat een man die op school zit, niet inzetbaar is en dat is wel de basis van een leger;
  3. Of het lukt, is ten dele afhankelijk van persoonlijke motivatie van de leerling, daarbij, veel militairen waren analfabeet, dan is het een lastig begin.

Korpsscholen

In ‘Weg tot het Westen’, de boeiende studie van Kees Groeneboer, las ik over die Militaire Korpsscholen. Groeneboer schrijft over de afnemende deelname aan dit onderwijs:

  • Naar de Militaire Korpsscholen gaan in de periode 1878-82 jaarlijks gemiddeld circa 2.000 Europeanen en 1.600 Inheemsen.
  • In 1883 wordt de verplichte deelname voor bepaalde groepen militairen afgeschaft en daalt vooral het aantal Inheemsen sterk.
  • In de periode 1883-86 is de jaarlijkse deelname gemiddeld circa 1.400 Europeanen en 700 Inheemsen.
  • In 1887 wordt de verplichte deelname voor Europeanen afgeschaft, waardoor hun aantal sterk terugloopt.
  • In de periode 1887-1900 is de deelname vrij constant en is de jaarlijkse deelname gemiddeld circa 550 Europeanen en 650 Inheemsen.

De 5e brigade 3e divisie van het corps Marechaussee te Lamnjong in Atjeh, 1898 (KITLV 53377) Uitsnede.

En:

  • Op deze Militaire Korpsscholen werden voor het Europese kader cursussen gegeven in vakken van lager onderwijs, waaronder Nederlandse taal en ook Maleis en Javaans. […] Een deel der Korpsscholen was gereserveerd voor in Indië geboren Europeanen.
  • Deelname was verplicht voor militairen die niet konden lezen of schrijven, en voor hen die voor een hogere rang in aanmerking wilden komen

Vol goede bedoelingen dus, maar met weinig resultaat. Niet voor het Europese kader, dat ook Duits en Frans kon zijn. Niet voor de Indo-Europese militairen die analfabeet waren.
Het tegenvallende resultaat kon haast niet anders in deze tijd, waarin overplaatsingen en expedities voorrang hadden op het onderwijs. Bevoegde docenten ontbraken. Officieren deden het ‘erbij’, naar eigen inzicht.
Dan weten we het wel.
Het leek me vooral iets voor mannen met ambitie, die wisten: als ik het Nederlands beheers, kan ik hogerop komen. Dat was ook zo. Dan werd het mogelijk om het officiersexamen af te leggen. Mogelijk, zeg ik, want decennialang woedde er achter de schermen een discussie of het wenselijk was dat er inheemse officieren kwamen.

Waarom spreken wij Maleisch?

De Militaire Korpsscholen voldeden niet. De eenheid van taal werd niet bereikt. In het Indisch Militair Tijdschrift verschenen tal van stukken waaruit vooral bleek, dat deze eenheid van taal een onoplosbaar probleem leek te zijn. In 1906 publiceerde ene S het artikel ‘Waarom spreken wij Maleisch?’ S, kennelijk een officier, stelde hardop twee vragen die hij vervolgens beantwoordde:

1e. Wanneer de Inlandsche militairen allen Hollandsch spraken, welke voor- en nadeelen zou dit voor het leger hebben?
2e. Is het mogelijk, te bereiken, dat alle afgerichte Inlandsche militairen Hollandsch spreken?
Wat betreft de eerste vraag geloof ik, dat de voordelen groot zijn, de nadeelen gering. De voordelen wil ik even in het kort aangeven.
a. Moeten Europeanen en Inlanders gezamenlijk worden toegesproken, dan behoeft men het niet meer tweemaal te doen, maar kan met één keer in het Hollandsch volstaan worden. Een vlug uitgesproken bevel, een enkel woord, den Europeanen toegeroepen, wordt nu door de Inlanders ook begrepen.
b. Het tangsi-Maleisch zal verdwijnen, wat een voordeel is, want al spreken de officieren, dank zij hun opleiding aan Academie of Hoofdcursus, hun meerdere ontwikkeling en de meerdere moeite, die zij zich geven, over het algemeen het Maleisch goed; de Europeesche onderofficieren — en nog erger de minderen — radbraken die taal op hartverscheurende wijze. Behalve dat dit laatste de gehoorzenuwen alleronaangenaamst aandoet, moet het, dunkt mij, bovendien een Inlander, wien bijvoorbeeld gelast zal worden om gaba naar den ziekenstal te brengen en die dan hoort: „kooi, bawa chabbe di stal sekèt” een kleine voldoening schenken, te hooren hoeveel slechter zijn meerdere het Maleisch uitspreekt dan hij, wat geloof ik het prestige van genoemd onderofficier niet zal verhoogen.

Daar zat de pijn: het Europees prestige. Dat moest hoog gehouden worden. Dus geen Europese officieren die tangsi-maleis spraken en dan nog slecht ook. Daar werd om gelachen. Heimelijk, maar helaas merkbaar.
Ook dit was dus een onhoudbare situatie.

Tangsi-Maleis

In 1904 verscheen ‘Het Maleisch in de kazerne’, een taalgids van M.C. van Rouveroy van Nieuwaal, gepensioneerd kapitein der Genie van het Oost-Indische Leger. Zo was de vermelding van de auteur in het boek, hij liet zich daarmee zien als autoriteit.
De kapitein wilde hiermee bijdragen aan de onderlinge verstandhoudingen in de tangsi, want als iedereen dezelfde taal sprak (en goed sprak) dan waren er minder ‘schromelijke misverstanden met zeer onaangename gevolgen”, zoals hij vond. Zijn taalgids bestond dan ook vooral uit wat hij bruikbare zinnen vond, genoteerd in het Nederlands en in het tangsi-Maleis.
Daarmee geeft hij ook een kijkje in wat er in de tangsi gebeurde. Enkele voorbeelden;

Van wie is deze kamer?
Ini kammar sapa poenja?

Dit is de kamer van sergeant Saridin.
Ini kammarnja sersan Saridin.

Waarom staat zijn naam niet op de deur?
Kenapa namanja tida ada di pintoe?

Hij heeft het wellicht vergeten.
Dia brangkali loepa.

De korporaals wonen samen met de soldaten.
Itoe kòpral-kòpral tinggal sama-sama soldadoe.

De onderofficieren krijgen eene afzonderlijke kamer.
Itoe onderopsier dapat kammar sendiri.

Al uwe goederen moeten worden opgeborgen in uw ransel, kleedingtasch of houten kist.
Kowé poenja barang semoewa misti disiempen didalăm
kowé poenja ransel, peti koelit atawa peti kajoe.

Hoeveel betaalt ge in de menage?
Brapa kowé bajar di menasie?

Tien cents per dag.
Sepoeloeh sen satoe hari.

Misschien was dit bruikbaarder dan het onderwijs aan de Militaire Korpsscholen. Ze hebben in ieder geval bestaan tot 1915, met hoe anders de tijden ook waren, steeds met dezelfde uitkomt: het resultaat viel tegen.
Het bleef zoals het was, binnen het KNIL werd nooit een en dezelfde taal gesproken.

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u betrouwbare informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u structuur heeft, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • lees hoe het gratis overleg-gesprek gaat en maak eventueel een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook

Verenigt u! Opkomst en bloei van het Indo-Europees Verbond, 1919-1951 (Kennislezing)

Het Indo-Europees Verbond was precies dat: een verbond van Indo-Europeanen, opgericht op 13 juli 1919. Dat verbond beloofde samen sterker te staan, specifiek als Indo. Dat was nodig zo kort na de Eerste Wereldoorlog, gezien de situatie:

  1. Na en door de Ethische politiek was de inlandse bevolking zich aan het ontwikkelen. Hieruit kwam concurrentie voort op de arbeidsmarkt. Een Indo-Europeaan – Europees, immers – had een hoger salaris dan een inlander. Daarin zat dus een bedreiging.
  2. Binnen Indo-Europese kringen was geleidelijk het besef gegroeid een eigen cultuur te hebben, een eigenheid, iets van waarde dat steun en bescherming nodig had om te kunnen groeien en bloeien.
  3. Daarbij was het inmiddels duidelijk dat van de koloniale overheid weinig tot geen respect te verwachten viel voor het specifiek Indische; een ambtenaar vers uit Holland kon zomaar een betere positie krijgen dan een zoon of dochter van Indië.

Duizenden Indische Nederlanders sloten zich aan bij de Bond. Dat was bemoedigend. Want alleen samen kon er iets gedaan worden aan hetgeen bitterhard nodig was: meer en betere onderwijsmogelijkheden, in Indië wel te verstaan. Daar zou ook de armere Indo-Europeaan iets aan hebben.
Goed, degelijk en Nederlandstalig onderwijs, om hogerop te kunnen komen.

Onze stem

In 1920 verscheen Onze Stem, het officiële blad van de Bond, in een oplage van maar liefst vierduizend exemplaren. Het hoofdbestuur stond met naam vermeld:

mr A.H. van Ophuysen, voorzitter
mr A.A. Galestin, vice-voorzitter
Ch. A.E. Granpré Molière, secretaris, waarnemend penningmeester
Leden:
F.H.J Vetter
Mr K.L.J. Enthoven
H. Veen
F.H. Zeydek
F.H. Zeydek
H.F.A. van Lingen
E.F. Jansen van Raay
J.A. Monod de Froideville

Inderdaad: alleen mannen. Anders had er juffrouw of mevrouw voor de naam gestaan; zo deed men dat destijds.

Grote idealen

De vroege nummers van Onze Stem vond ik in de Universiteitsbibliotheek Leiden, de latere zitten op een spoel die in een langzaam microfilm-apparaat gaat. In de artikelen die ik las, komen steeds drie belangrijke vragen terug:

  1. Identiteit
    Wat betekent het om Indo te zijn? Hebben wij een eigen karakter, zijn er typerende eigenschappen, hoe staan wij tegenover de Hollander en hoe staan wij tegenover de Inlander? En welke woorden gebruiken we voor onszelf? Wat betekent stam-verwantschap?
  2. Opleiding en onderwijs.
    Hoe komen wij Indo’s aan een betere opleiding, wat voor scholen zijn dat, kunnen we ze zelf oprichten, wie zal dat betalen en zullen wij dan werkelijk vooruitkomen in de op Holland gerichte maatschappij?
  3. Onderlinge steun
    Belangenbehartiging, een studiefonds, armenzorg: Indo’s zorgen voor elkaar, het voelde als een morele plicht.

Het waren grote idealen, die in de kranten fraai verwoord werden, uiteraard ook door mede-oprichter Karel Zaalberg, tevens hoofdredacteur van het Bataviaasch Nieuwsblad. Daarmee zat hij in een netwerk van journalisten. Gunstig.
Maar ook waren hij en de anderen zich bewust van de Indo-Europese verenigingen die eerder ter ziele waren gegaan, of een andere weg hadden gekozen. Het Indo-Europees Verbond moest sterk zien te staan. Geen ruzies. Geen gedoe.

Successen

Tien jaar na de oprichting keek het IEV tevreden terug op de tot dan behaalde resultaten. Tijdens het congres te Batavia hield het man van het eerste uur en erelid mr A.H. van Ophuijsen een daverende toespraak waarin hij de successen opsomde.
Allereerst was er een nieuw saamhorigheidsgevoel ontstaan, juist vanwege het onder-elkaar zijn:

  • Hiermede is geen tegenstelling van rassen geschapen, want wel is voor den totok en den Inlander de toegang tot ons Verbond niet zoo gemakkelijk gemaakt als voor den Indo-Europeaan, maar de reden daarvan is niet een rassentegenstelling, maar wel dat de totok en de Inlander, als niet behoorende tot onzen kring, aan het saamhoorigheidsgevoel en de innerlijke ontwikkeling niet hetzelfde deel kunnen hebben als wij.
Zaalberg

Karel Zaalberg, 1923

Daarin werd met zoveel woorden gezegd: ze begrijpen ons toch niet. En dat kwam ook door het ontstaan van een ‘gevoel van gepaste eigenwaarde.’ Leden van het IEV hadden door de vele onderlinge contacten en het bondsblad beseft dat ze onmisbaar waren voor Europees Indië. Daarvoor was wel onderwijs nodig. Het IEV had de aanzet gegeven tot:

  • een Kweekschool met daaraan verbonden Lagere school te Bandoeng
  • een Muloschool
  • een Vakschool voor Meisjes, met daaraan verbonden internaat, eveneens te Bandoeng
  • een Handelsschool te Soerabaja (de Zaalbergschool)
  • het studiefonds dat gezien de grote omvang ‘een fonds van sociale beteekenis is geworden in Indië.’

Moeizamer was om enthousiasme op te wekken bij de achterban voor landbouw (weinigen wilden boer worden) en voor het sparen. Daarbij toonden particuliere bedrijven en ondernemers nog steeds een zekere terughoudendheid ten opzichte van de Indo-Europaan, maar: ‘Toch dringt langzamerhand het besef door, dat de Indo zeer goed te gebruiken is en in sommige opzichten zelfs beter dan anderen.’

Dergelijke zinnen laten goed zien waar de IEV-ers tegenover stonden: de discriminatie, het racisme ook. En daar bleef het niet bij.
Met de economische crisis in Indië raakte juist de Indische bevolkingsgroep in de knel. Het beroep dat op het IEV werd gedaan was te groot. Fondsen raakten uitgeput, bestuursleden werden overvraagd en in Onze Stem werd pragmatisch denken en doen belangrijker dan het verworven gevoel van eigenwaarde. Aangeraden werd om indien aanwezig banen van Inheemse mannen en vrouwen te vervullen. Dan kwam er in ieder geval geld binnen.

Warga Negara

Het IEV moest wel politiek actief worden; alleen zo konden veranderingen tot stand komen. Bestuursleden kwamen in plaatselijke politieke organen en namen ook deel aan de Volksraad.

Na de crisis, na de oorlog adviseerde het IEV de overgebleven leden om de Indonesische nationaliteit aan te nemen. Hoofdbestuursleden deden het ook; al kwamen enkelen daarvan terug. Het IEV veranderde weer, de naam werd Gabungan Indo Anak Kesatuan Indonesia, de blik was niet meer gericht op het Indische.

Maar wat bleef is dit:

  • het IEV was de grootste emancipatiebeweging van Indische Nederlanders
  • de Bond heeft Indië veranderd, ten gunste van de Indo
  • duizenden Indo’s hebben hun leven kunnen verbeteren dankzij het IEV

Het is daarom zo jammer, dat het grote IEV-archief zoek is. Misschien komt het nog eens van een zolder af. Tot dan hebben we vooral hier en daar wat jaargangen van Onze Stem, een mooie biografie van Zaalberg en enkele andere boeken die iets onthullen van deze indrukwekkende Indische vereniging.

Kennislezing Indo-Europees Verbond

Daar geef ik begin oktober een kennislezing over, voor iedereen die via de familie verbonden is met Indië en met degenen die er belangstelling voor hebben.
De kennislezing gaat onder meer over:

  • de grote Indische idealen anno 1919, gedurende de crisistijd en na de oorlog
  • in grote lijnen de ontwikkeling van het IEV 1919-1951
  • wat betekende het voor het IEV om Indo te zijn (en waarom die term ‘Indo’)
  • mochten er ook niet-Indo’s lid worden
  • de vergeten Indische verenigingen, voorgangers van het IEV, met hun doel voor Indo’s
  • de destijds beroemde Indo’s van het IEV: wie waren ze, wat zeiden ze
  • de IEV-vrouwenorganisatie (net als je denkt het is voor iedereen, ontdek je o, er was een aparte vrouwenclub)

Portret van Dick de Hoog (vooraan, tweede van rechts), met onderwijzers van de IEV-scholen (Collectie Tropenmuseum)

Praktisch
Verenigt u! Opkomst en bloei van het Indo-Europees Verbond, 1919-1951 (Kennislezing)
Wanneer: maandag 5 oktober 2026 om 0930 uur
Waar: online
Kosten: gratis
Tijdsduur: een uur
Er komt geen opname, het is alleen live.

Opgeven  is niet meer mogelijk. Heeft u belangstelling voor kennislezingen? Geef u dan op om op de hoogte gehouden te worden,  dat gaat hier, klik en kijk.

Go to Top