‘Een kranig politieambtenaar’ in Semarang, 1905

Marijnus van der Plas, circa 55 jaar

Een politieambtenaar in Indië, dat is iets anders dan een politieman.
Strikt genomen.
Dat besefte ik tijdens het lezen over Marijnus van der Plas, de man die in juni 1905 in Semarang zijn zilveren jubileum als schout vierde.
Het doet wat middeleeuws aan, dat woord. Vermoedelijk is het ook een oude functie, en een verantwoordelijke functie. Dat Van der Plas in het Weekblad van Indië geprezen werd als een ‘kranig politieambtenaar’ viel me op. Want: het is 1905, dus nog maar acht jaar na de grote reorganisatie van de politie.
Dan heb je nodig mannen die als het ware reclame voor de zaak zijn. Zo werd de schout aan lezend Indië voorgesteld:

• De heer M. Van der Plas werd den 27e november 1850 geboren en trad op 16jarige leeftijd op 20 januari 1866 in den militaire dienst als tamboer bij het derde regiment Infanterie te Breda. Hij besloot weldra naar Indië te gaan en kwam den 29e Mei 1869 hier te lande aan.
• Den tiende Juni 1875 werd hij als sergeant gepasporteerd.
• Na eenige jaren als tamboer majoor van Semarang zijn schutterij werkzaam te zijn geweest, werd hij op 24 december 1878 geplaatst bij den dienst tot tegengaan van den opium sluikhandel ter zee en den zeventiende April 1880 tot onder-schout bij de politie te Semarang vernoemd.
• Van 1884 tot 1886 vertoefde hij wegens gezondheidsredenen in Nederland. Na zijn terugkeer werd hij als onderscheid te Soerabaja geplaatst, doch spoedig daarna, in 1887 zag men hem weder te Semarang werkzaam.

Een militaire man dus. Goed inzetbaar. Ook ambitieus. En vermoedelijk in het bezit van een netwerk van informanten te Semarang, daar was hij immers het beste op zijn plaats.
Die opsomming van verdiensten is bepaald geen bladvulling. Want anno 1905 is er behoefte aan rolmodellen van Europees gezag. Gouverneur-generaal Van Heutsz (aangetreden in 1904) wil ook de eilanden buiten Java onder Nederlands gezag brengen; er waait een offensieve wind. De ethische politiek is in werking met het zogeheten ‘opheffen’ van de inheemse bevolking, wat neerkwam op het opheffen op voorwaarden zodat het toch weer iets weghad van een nieuwe vorm van controle.
Wat krijg je dan. Meer verzet onder de bevolking.
Wat heb je dan nodig. Ofwel budget voor een militaire macht (Van Heutsz moest juist bezuinigen) ofwel moreel gezag. Ja, dan krijg je dit soort artikelen in de kranten en tijdschriften.

Politie in Indië

De Locomotief, april 1896. Het werk van de schout was veelzijdig.

Veel over het moderne politiewezen las ik in het mooie boek van Marieke Bloembergen: Uit zorg en angst. De geschiedenis van de politie in Nederlands-Indië (2009).
Het boek beschrijft dus het moderne politiewezen, waar de ‘kranige politieambtenaar’ deel van ging uitmaken. De eerste reorganisatie was in 1897 en er kwamen er meer, met als resultaat een goed gestructureerde en hiërarchische organisatie, met eigen uniformen. De noodzaak aan een modern politie groeide met het koloniaal gezag, en ook met het gevoel van onveiligheid in de Europese gemeenschappen,
De politie was een macht naast het KNIL, gericht op het scheppen en bewaren van de binnenlandse veiligheid. Ook was er ook de dessa-politie, een aparte tak. Ook politieoppassers. formele en informele veiligheidsdiensten. Het boek noemt een veelheid aan functies, opleidingen en organisaties. Een nuttig boek is het, eerder een naslagwerk dan een meeslepend leesboek.

Het interessante van deze schout is dat hij kennelijk de overgang van het oude naar het nieuwe tijdperk heeft kunnen maken. Hij begon in wat Bloembergen typeert als het ‘schoutentijdperk’, waarin het politiegezag in de grote steden (Batavia, Semarang, Soerabaja) berust bij schouten en onderschouten. Deze hadden weer anderen onder zich, en wanneer ze oordeelden dat de inheemse politie tekort schoot, konden ze ook daar corrigerend optreden. De schout voltrok ook doodsvonnissen
In het algemeen was de schout eerder onder-officier bij het Oost-Indische Leger (KNIL). Zijn opleiding: al doende leert men. Dan komt het natuurlijk aan op mentaliteit en karakter.

Het ideaal

Een dankwoordje via een advertentie; de belangstelling was kennelijk te groot voor persoonlijke bedankbriefjes. De Locomotief, 1905

Toen ik naar de historische context keek, begreep ik wel beter waarom de jubilerende schout zo gevierd werd. Marijnus van der Plas was een ideaal, het gezicht van het werkelijk goed functionerend gezag.
Het Weekblad voor Indie schreef dat duidelijk op:

• In Midden-Java als hoofdstad wordt de heer Van der Plas gewaardeerd als een actief en energiek politieman.
• Men houdt van hem. Op de dag van zijn jubileum werd hij van verschillende zijde gehuldigd.
• Zijn superieuren boden hem een gouden horloge aan.
• Niet ten onrechte werd hij, toen hem dit geschenk werd overhandigd aan anderen, ten voorbeeld gesteld als een man die steeds zijn plicht vervulde en immer den rechten weg bewandelde.

Wat een man, plichtsgetrouw, algemeen bemind, je gunt hem zijn gouden horloge. Ja, als je Europees bent en je voelt dat het oude Indië langzaam plaats maakt voor iets anders. Denk aan de Russisch-Japanse oorlog, gewonnen door Japan in… 1905. Een Aziatische grootmacht. Zoiets was slecht nieuws voor het Europese gezag in Indië.  Dan komen voorbeeldmannen als de schout uitstekend van pas voor het moreel overwicht.

Dat is het mooie van zo’n enkel bericht in het grotere geheel van de historie zien. Je begrijpt het waarom van de toon en de inhoud. Dan geeft het opeens dubbel zoveel informatie, wanneer je de historische achtergronden erbij neemt tenminste.

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

• voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u meer informatie vindt
• over de opzet van uw project, zodat u het meteen goed aanpakt, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
• lees hoe het gaat en maak een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt