Wat als een huis angker is…

Ems links, met haar familie, voor het huis op Palemlaan West 37 in Semarang. Naast haar moeder Emma van Angelbeek, dichteres. (Moesson)

In het oude Indië bestonden er woorden die nog steeds iets met ons doen, tenminste, als u er gevoelig voor bent.
Zo’n woord is: angker.

Zelfs in het prozaïsche Nederland, zo lang na Indië, leven er mensen die dan even hun adem inhouden. Een rilling voelen. Van binnen voorzichtig worden en liever niets meer zeggen, of anders een beetje.
Angker.

De gave gaat door

Soms voel ik wat dit betreft een zorg over de derde en vierde generatie. In Indië was er een vanzelfsprekend ‘weten’ in Indische families over angker en alles wat daarbij hoorde. Daar werd op goede momenten het een en ander uitgelegd, wat te doen en wat te laten. En hoe het moet als je de gave hebt om iets te zien van wat komen gaat of contacten met de andere wereld te leggen.
Hier weet de tweede generatie niet altijd hoe daarin een jonger iemand te begeleiden. Logisch. Want die tweede generatie is opgevoed met ‘we zijn nu hier’. Dan is het risico op verhollandsen groot.
Maar de gave reist verder door de generaties.
Tijdens mijn coaching-gesprekken begin ik er zelf over, wanneer ik iets hoor over een toeval dat geen toeval is, of een intuïtie die meer is dan dat.
Dan hoor ik opluchting.
Het gesprek verdiept zich.

Dat andere

In Nederland zijn we westerse rationele mensen. Zo ben ik ook.
En toch bestaat dat andere, buiten de grens van hetgeen een rationeel mens kan beredeneren.
Daar bevindt zich de ervaring dat er een andere wereld bestaat.

Blanda-fuselier

In het grote Moessonarchief vond ik wat Lin Scholte in Tong Tong (1964) schreef over hetgeen haar moeder Djemini als jong meisje meemaakte. We gaan naar de Preanger, nog voor de Eerste Wereldoorlog. Lin Scholte schrijft:

• Een ander geheimzinnig verhaal ging over een bepaalde heuveltop in de buurt, de goenoeng Tji Abang Ali, die ‘angker’ heette te zijn en geëerbiedigd diende te worden.
• Eén of andere heilige kluizenaar was daar gestorven in een grijs verleden; de plek waar zijn gebeente rustte, was gemarkeerd door een eeuwenoude tronk die nooit zou vergaan omdat hij versteend was.
• Koelies uit de streek, die hielpen bij de werkzaamheden aan de tangsibouw en de wegaanleg, wisten te vertellen hoe de plek zo ‘heilig’ was, dat men onder geen beding zijn behoefte mocht doen met het gezicht gewend naar de bewuste plek.
• Een ‘blanda-fuselier’ die ervan hoorde, zou op staande voet bewijzen welk een onzin het bijgeloof van die domme mensen was.
• In het aangezicht van de ‘heilige’ heuveltop maakte hij aanstalten om te wateren; een voornemen dat hij uitvoerde ondanks protesten van schrik en afschuw van de koelies en inheemse soldaten, die hem er vanaf wilden houden.
• De overmoedige daad moest hij berouwen; hij bleef staan zoals hij stond, stijf en stom. De man werd later overgebracht naar het Hospitaal in Tjimahi waar hij evenmin kon genezen. Tenslotte keerde hij terug naar zijn land, verlamd en van zijn spraakvermogen beroofd.

Dat moet anderen voorzichtiger hebben gemaakt. Beter te weinig zeggen dan te veel. Beter misschien helemaal niets.
Maar hoe moet het dan met degenen die het nodig hebben om meer te weten?

Meteen begon het

Villapark tussen Genielaan en Kareng-tengah (nieuwe huizen, dicht op elkaar gebouwd), Semarang, circa 1900 en later. Collectie Wereldmuseum (v/h Tropenmuseum), part of the National Museum of World Cultures, CC BY-SA 3.0,

Ook de Indische schrijfster Ems van Soest wist wat angker was. In 1979 schreef ze in Moesson over haar jeugd in Semarang. Haar broer Wim heeft juist zo’n huis gevonden:

• ‘Het enige huis dat nog vrij is, heeft twaalf jaar leeg gestaan,’ vertelde Wim, die op huizenjacht was gegaan, ‘het staat bekend als roema angker.’
• Geeft niet, als we maar een dak boven ons hoofd hebben.
• Het huis lag in de Gang Steffens, in dat gangetje stonden er maar drie. Het was niet praktisch gebouwd, met twee open voorgalerijen naast elkaar in plaats van een gesloten binnengalerij. De bijgebouwen sloten daar haaks op aan. Daarachter lagen de slaapkamers met ongezellige dikke ijzeren tralies.
• De voortuin was klein, de achtertuin niet meer dan een strook harde grond. Daarachter weer lag achter een hoge met glasscherven bezette muur de kampong met een als doekoen bekend staande hadji als kamponghoofd.
• Gang Steffens was weer een onderdeel van het Villapark.
• We hadden onze bedienden uit Salatiga meegenomen en al de eerste dag zag het huis er kraakhelder uit – de mooie tegelvloer glom.
• Meteen begon ook het “spoken”.
• Baboe Tjoetjie kreeg bericht dat haar bappah uit een klapperboom was doodgevallen, trok zich aan de haren en verdween snikkend. Kokki werd diezelfde nacht van al haar pandbriefjes beroofd. Djongos kreeg sakit hati — ampoen, maar het heimwee naar Salatiga was ondraaglijk.

Zo was het dus: niets aan te doen. Of wel? Met die vraag belde ik Inge Dümpel op. Zij weet veel van de oude tijd. Inge zei:

• Er is dan in het verleden iets heel ergs gebeurd waardoor een morele schuld is ontstaan. En die is niet ingelost. Er is geen vergiffenis gevraagd voor het ontstane onrecht.
• Zo ontstaat het.
• Degene die weg is gegaan, die dood is, voelt woede. Soms ook wrok. Of verdriet. Die emoties zijn dan merkbaar in het huis.
• De oplossing is dat de schuld ingelost moet worden via bijvoorbeeld een slamatan. Dat is een vorm van erkenning, respect en daarmee genoegdoening van de schuld.
• Zo kan een huis weer gewoon worden, ‘ontladen’ van de slechte invloeden.

Hier moest ik lang over nadenken en nog. Kennelijk kunnen wij levenden die anderen helpen. Of misschien moet het wel, uit plicht.
Als je weet hoe, tenminste.
En nu denk ik weer aan degenen van de jongere generaties, die veel meer aanvoelen dan ze zelf, rationeel gezien, kunnen begrijpen.

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

• voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u betrouwbare informatie vindt
• over de opzet van uw project, zodat u structuur heeft, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
• lees hoe het gratis overleg-gesprek gaat en maak eventueel een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt