Waarom kreeg Van Heutsz dat standbeeld? (1935)

In 1935 was Amsterdam het middelpunt van koloniaal Nederland. Daar werd het grote Van Heutsz monument onthuld en hoe. In mijn Van Heutsz biografie Uit naam van de majesteit (2020. derde dr.) schrijf ik: ‘Daar leefde bepaald niet iedereen naar toe. De Van Heutsz-verering riep weerstand op, zowel in nationalistische en communistische kringen in Indië, als bij hun geestverwanten in Nederland. Dergelijke protesten hadden ertoe geleid dat al in 1931 een ‘tegenstandbeeld’ was opgericht voor de socialist Domela Nieuwenhuis. ‘

Evenzogoed was die Van Heutsz-verering in Nederland tot grote hoogten gestegen, mede dankzij commissies en comiteetjes die geld inzamelden en activiteiten organiseerden. Het gevoel hier was eensgezind: Van Heutsz was de grote held van Nederland, hij symboliseerde het koloniale rijk en dat rijk moest behouden blijven. Met Van Heutsz zelf had het al lang niet meer te maken. De generaal voelde afkeer van dergelijke bewieroking.
Uit mijn biografie neem ik hier een licht bewerkt fragment over. Het boek is uitverkocht, ik heb nog enkele exemplaren indien u belangstelling heeft,  klik hier.

Na de dood van Van Heutsz in 1924 begon de verering. Een dode generaal was bruikbaar voor Nederland. Hier ontstond als snelde Commissie tot Huldiging van de nagedachtenis van Generaal J.B. van Heutsz. Prins Hendrik trad op als erevoorzitter, waarmee de steun van het koninklijk huis zichtbaar was. De flinke secretaris was gevonden in de persoon van Vattier Kraane.

Grootsch

Groot, groter, groots

Al snel verdeelde zich de Commissie in een Uitvoerend Comité, een Financiële Commissie, een Ere-Comité en dan waren er nog gewone leden, die zowat dagelijks in aantal toenamen. Vissering schreef op briefpapier van zijn Nederlandsche Bank, er werd vergaderd op het ministerie van Koloniën, en de leden stonden met naam en functie op het briefpapier genoemd. Dit waren niet alleen particulieren, maar hier roerde zich een krachtig koloniaal netwerk, en uiterst succesvol. In oktober bleek de financiële commissie (bestaande uit onder andere Van Aalst, directeur Nederlandse Handelmaatschappij) maar liefst 35.000 gulden te hebben ingezameld vooral onder de eigen connecties en de Amsterdamse bevolking.

Het idee voor het standbeeld was inmiddels verdrongen door een ander idee: dat van de herbegrafenis, in Amsterdam, en dan aan Van Heutsz ‘een waardige rustplaats te bereiden met een passend grootsch monument’. Indien er geld over was, kon dat aan ‘een bestemming worden gegeven, die de herinnering aan Van Heutsz levendig houdt.’

Dat plan sloeg aan, vooral omdat de commissie in de brochure voor geldinzameling uitdrukkingen bezigde als een ‘nationalen plicht’ en de lezers nog eens herinnerde aan het Nederlandse gezag dat dankzij Van Heutsz in de kolonie was gevestigd. Met andere woorden, Nederland was een succesvolle koloniale staat en dat kon iedereen vieren met dit project.

Het leek meer op een zelf-felicitatie dan op een respectvol herdenken van een oude generaal, die, zoals de Middelburgsche Courant waagde op te merken, over dat herbegraven anders had gedacht: ‘Het is niet onmogelijk dat het stoffelijk overschot op verzoek van de Nederlandsche Regeering nog naar ons land zal worden overgebracht, niettegenstaande den wensch van den overledene, te Clarens begraven te worden.’ Zijn eigen wens deed in het geheel niet meer ter zake in een Nederland waarin de huldigings-hysterie had toegeslagen.

Voetstuk

Maar de commissie was niet meer te stoppen door welk tegengeluid dan ook. Elf jaar corresponderen en vergaderen had, naast de herbegrafenis, tot een bij voorbaat indrukwekkend resultaat geleid: het grootste monument van Nederland, dat door Wilhelmina en Juliana onthuld zou worden tijdens een omvangrijk plechtigheid op woensdag 15 juni. De kranten schreven pagina’s vol, zowel over het evenement als over het monument zelf, dat voor een waterbassin met fonteinen was geplaatst. Het monument…

• bestaat uit twee pylonen van 13 meter hoogte, vereenigd door een stralende zon van 18 meter hoogte. Ter weerskanten strekken zich muren uit met bogen, als vleugels, tezamen 100 meter lang.
• Voor de pylonen staat op een geweldig voetstuk een Nederlandsche maagd, naar moderne opvattingen gebeeldhouwd en ongeveer 4×4 m groot.
• Aan de voorzijde wordt de plaquette met de beeltenis van generaal Van Heutsz aangebracht.
• Deze plaquette is gereed, daarentegen zullen beeldhouwwerken op de beide vleugels van het enorme monument welke Indië zullen symboliseeren, niet meer voor de onthulling gereed komen.
• De voorstellingen op het voetstuk, voorstellingen van Indische cultuur, zijn wel gereed. Aan de achterzijde van het voetstuk is op een bronzen plaat het volgende te lezen: ‘Zijn scherpe blik, zijn helder verstand, zijn krachtige wil bevestigden het gezag en bevorderden de welvaart in Nederlandsch-Indië.

Koloniale trots

De aanblik van het monument voldeed om de gewenste ervaring van nationale koloniale trots op te wekken. Dát had Nederland in Indië gedaan, was de overtuiging’, orde en welvaart gebracht. Het programma droeg aan deze zelf-felicitatie aanzienlijk bij, met een deelname van een keur aan militaire en civiele autoriteiten, ministers, verenigingen met vaandels, uiteraard was de commissie zelf aanwezig evenals twee kleindochtertjes van Van Heutsz, die aan de majesteit bloemen zouden aanbieden en dan waren er de toespraken nog, van Generaal Swart en minister-president Colijn. De muziek werd verzorgd door de koninklijke mannenzangvereeniging ‘Apollo’ en het corps van de politie. Er waren uitnodigingen verstuurd naar zeker tweeduizend mensen. Uiteraard rukte de pers massaal uit; ook deze keer werd er gefilmd.

Wilhelmina legt de krans

De opname van het evenement laat een zorgvuldig geregisseerd evenement zien, waarvan elke minuut onder controle was. Dat valt op, in de wetenschap dat er protesten waren tegen de viering van het koloniale succes via dit monument. Die moesten buiten beeld blijven.
Het spandoek met de tekst ‘Van Heutszherdenking is bloedige onderdrukking’ paste niet in deze sfeer. De muziek (‘Eer, hem dankbaar toegewijd’) zette letterlijk de toon van een plechtige, semi-ingetogen middag. Dat de majesteit en de kroonprinses witte rouw droegen, wegens het overlijden van prins Hendrik en koningin-moeder Emma het jaar ervoor, droeg bij aan de stemmigheid.

Luitenant-Generaal Swart heette iedereen welkom, sprak een dankwoord uit en maakte vervolgens ruimte voor minister-president Colijn, die lang en gedragen sprak over zijn voormalige overste.

Colijn noemde Van Heutsz een ‘een primus inter pares’ en prees hem als de man ‘die het gevoelen van militair onvermogen, dat de Regeering langen tijd beklemde, heeft doen verdwijnen.’ Een kritische noot hoorde erbij voor de geloofwaardigheid van zijn betoog: ‘Een enkele maal misschien [ging Van Heutsz] wel eens tot over de grenzen eener geoorloofde voorzichtigheid.’ Maar, wist Colijn, het resultaat veroorloofde dat: het leger was bezield met ‘door van Heutsz gewekte vernieuwde militaire waarden.’ Wat die precies inhielden, legde hij niet uit. Het gevoel van offensief optreden kreeg hier de associatie van heldhaftigheid.
Colijn richtte zich persoonlijk tot Wilhelmina met woorden, waaruit duidelijk het nationaal gevoel van die middag sprak. Hij noemde de ‘twee-eenheid Nederland-Nederlandsch-Indië’ zoals in dit monument te zien was, en zei dat via Van Heutsz ‘het volbrengen van Neerland’s roeping in Oost en West’ tot stand was gekomen, waardoor de handeling van het onthullen door de majesteit alles zei en betekende:

• Dan is die handeling ook een symbool voor de toekomst; dan roept Uwe Majesteit ook zonder eenig gesproken woord, ons daardoor toe: bewaar dit pand van ‘grooter Nederland’ u door onze voorgeslachten toevertrouwd!
• En dan antwoorden wij, die van de onthulling van dit gedenkteeken getuige zijn, dan antwoordt de geheele Koninklijke weermacht hier en in Indië, dan antwoordt ook het overgroote deel van Uw volk: dit pand is ons heilig: wij zullen getrouw zijn in de bewaring er van; met Godes hulpe getrouw tot in den dood!’

Groter en mooier kon niet, nu God erbij was, naast de strijdmacht, het vorstenhuis en de belangrijke autoriteiten. Met het ‘grooter Nederland’ leek de kolonie voor eeuwig ingelijfd bij Nederland, wat haaks stond op elke gedachte over autonomie. Nadat Colijn gesproken had, stond de majesteit op, drukte op een knop van een nabij tafeltje waardoor een groot doek van het monument viel. Meteen werd het Wilhelmus ingezet. De emotie van het volkslied hielp ook om een pijnlijk moment te overstemmen. Bij het vallen van het doek was zichtbaar geweest wat actievoerders voor elkaar hadden gekregen: een vrouwenfiguur uit het monument droeg een beha. Die werd haastig verwijderd.

Gejuich

Wilhelmina was de eerste de een krans legde: ‘hulde van een Vorstin aan de nagedachtenis van een Harer grootste onderdanen.’ Daarna Juliana, de regering, de familie, het Comité van Heutsz, de Koloniale Reserve, als vertegenwoordigster van het Indische leger, en tenslotte de Koninklijke Nederlandse Marine en het Nederlandse leger, waarna deputaties en verenigingen hun kransen konden neerleggen.

Pas toen kwam de officiële overdracht van het monument aan de gemeente Amsterdam, dankbaar aanvaard door burgemeester De Vlugt. Wilhelmina en Emma vertrokken wuivend in een rijtuig – ‘ver het gansche plein gejuich’ – waarmee de afloop van de onthulling inzette.

De eerstvolgende nacht werd het monument al beklad, uit protest’.

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

• voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u betrouwbare informatie vindt
• over de opzet van uw project, zodat u structuur heeft, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
• lees hoe het gratis overleg-gesprek gaat en maak eventueel een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt