Luitenant-generaal H. ter Poorten (links) tijdens de capitulatie van het KNIL te Kalidjati op 9 maart 1942. Links Lt-Gen Ter Poorten, commandant van Lt-Kol P.G. Mantel, verder Japanse militairen met Japanse opperbevelhebber de generaal Hitoschi Imamura. (Fotoafdrukken Koninklijke Landmacht)
Het KNIL capituleerde op 8 maart 1942, dat wil zeggen: bij monde van de commandant luitenant-generaal Hein ter Poorten.
Wat een verschrikkelijk iets moet dat voor hem zijn geweest. Ook al wist hij sinds zijn aantreden hoe weinig hoopgevend de situatie in Indië was. En ook al had hij nog maar twee dagen eerder beseft dat hij Bandoeng zou moeten opgeven.
Het is niet voorstelbaar hoe dit voor hem geweest moet zijn. Als ik aan hem denk, in die dagen, voel ik diep mededogen en ontzag. Om zijn stand houden. Te doen wat nog kon, in het besef dat er eigenlijk niets meer kon.
Bandoeng
Vrijdag 6 maart 1942, de hoogvlakte van Bandoeng (West-Java). Japan is verschrikkelijk nabij het KNIL: in de lucht. Op het land zijn de eerste aanvallen. Er liggen troepen. Journalist Karel C. Snijtsheuvel schreef over de nadering van Japanners, de eerste gevechten, hoe een kameraad schreeuwde en alles in hem zei erheen-erheen, maar hij wist: de Japanners staan daar klaar voor mij. Dus hij ging niet.
Bandoeng was vol mensen. Dr L. de Jong schrijft:
- Bovendien was Bandoeng volgestroomd met vluchtelingen: duizenden vrouwen en kinderen, niet gemobiliseerde mannen ook, waren er heen getrokken, zodat de oorspronkelijke bevolking: meer dan honderdduizend inheemsen, meer dan tienduizend Chinezen en ca. twintigduizend Europeanen (hoofdzakelijk Nederlanders), aanzienlijk was toegenomen.
- Bandoeng was een ruim gebouwde stad maar voor de gouverneur-generaal had vastgestaan dat er, werd zij uit de lucht gebombardeerd, talrijke slachtoffers zouden vallen.
Het vliegveld Kalidjati was al in Japans bezit. Bommenwerpers lagen er, die over de stad vlogen. Wat zij konden aanrichten, was gemakkelijk voorstelbaar. De gouverneur-generaal Tjarda van Starkenborgh Stachouwer gaf aan Ter Poorten het bevel om een officier met een witte vlag te zenden: de vlakte zou niet verdedigd worden.
De Japanse kolonel Tosjinari Sjoji nam dit bericht in ontvangst. Nadere regelingen moesten getroffen worden. In feite was het een capitulatie van dit gebied. Dat was op zaterdag 7 maart 1942.
Capitulatie
Op zondag 8 maart zond de Japanse opperbevelhebber, generaal Hitosji Imamoera een bericht naar de GG en Ter Poorten. Zij moesten komen. Locatie Kalidjati.
Bij dr. L. de Jong lees ik een uitgebreid verslag van deze ontmoeting, gebaseerd op heel wat bronnen. Maar er is geen bron van Hein ter Poorten en juist hij komt er – misschien daardoor – minder goed af. Hopelijk worden juist zijn herinneringen nog eens teruggevonden.
De GG en de commandant zaten er met een eigen visie.
De GG in de wetenschap dat de Nederlandse regering in Londen de capitulatie had verboden, tenzij in zeer uitzonderlijke omstandigheden. De commandant in het besef van het verlies aan mensenlevens, militair en burger.
Beiden hoorden het dreigement: wanneer er geen totale capitulatie kwam, zou Bandoeng zwaar gebombardeerd worden.
Er was geen ontkomen aan de overmacht. De commandant sprak de capitulatie uit.
De dag erna zou hij via de NIROM het aan Indië bekend maken. Dat was maandagochtend 9 maart 1942. Later die dag moest Ter Poorten weer naar Kalidajti gaan.
Japanse eisen
Weer naar Kalidajti, weer naar de generaal Imamura, weer het besef van het einde aan het zijn leger en ook van zijn commando. De notulen van de bespreking zijn bewaard gebleven. ‘Clg’ staat voor commandant leger, het leger dat gecapituleerd had. De antwoorden van Imamura zijn in de notulen opgenomen:
- Clg deelt mede, dat alle radioverbindingen verbroken zijn. De bevelen zijn per radio-omroep doorgegeven, terwijl door middel van plaatselijke zenders in de Buitengewesten bericht van ontvangst moet worden gegeven. (Aantekening: ontvangstberichten zijn niet binnengekomen.)
- In verband met economische belangen, in hoofdzaak van de inheemse bevolking, is het dringend nodig zo spoedig mogelijk wegen en bruggen te herstellen (slaan van noodbruggen), alsmede de telefoon- en telegraafverbindingen weder in orde te brengen. Hiervoor in te zetten de genietroepen met burgerorganisaties. Noodig machtiging van het Japanse opperbevel voor genietroepen en bijbehorende officieren. Beslissing Japanse opperbevelhebber: principieel geen bezwaren, doch één en ander onder Japans commando. Tolken indelen.
- Clg stelt voor troepen handhaven rust en orde (tegengaan rampokpartijen) wapening te laten behouden. Beslissing: toegestaan, accoord.
- Clg deelt mede niet op de hoogte te zijn van nog aanwezig marine en materieel. Stelt voor dit te Soerabaja zelf te doen nagaan. Antwoord: accoord.
- Clg deelt mede, dat reeds vernielingen werden uitgevoerd. Verzekert met nadruk dat de vernielingen reeds werden gestaakt vóór de onderhandelingen op 8 maart aanvingen. Sindsdien is niets meer vernield. Antwoord: goed begrepen, erkentelijk voor het stoppen van de vernielingen.
- Clg deelt mede dat hij geen garantie kan geven dat geen guerrillabenden zullen optreden. Antwoord: begrepen, Clg wordt verzocht mede te werken guerrillabenden op te sporen en uit te schakelen.
- Clg verzoekt toestemming de lijken van Nederlands-Indische militairen die gevallen zijn tussen Lembang en Soebang te doen begraven. Antwoord: toegestaan.
- Clg stelt voor verplegingspersoneel in dienst te houden met het oog op de verzorging van de troep. Antwoord: accoord.
- Clgt stelt voor dat de officieren tot een nader te bepalen datum hun wapening blijven dragen met het oog op handhaving van orde en rust. Antwoord: in beginsel accoord; omvang zal morgen worden bekendgemaakt. (Aantekening: nadere regeling heeft niet plaatsgevonden; officieren behalve generaals, werden ontwapend)
- Clg vestigt er de aandacht op, dat troepen niet geconsigneerd kunnen blijven. Antwoord: voorlopig is vrij lopen verboden; zal nader worden geregeld.
- Japansche bevelhebber verzoekt Clg medewerking in contact treden met bevelhebber Britsche troepen. Toegezegd.
- Clg stelt voor landstorm, militie en reserveofficieren die bij de demobilisatie van het leger kunnen worden gemist en nodig zijn voor het bedrijfsleven onmiddellijk te demobiliseren. Antwoord: principieel accoord; zal overigens door de plaatselijke bevelhebbers worden beslist.
Wat een lijst. De dag hierna, dus op dinsdag 10 maart 1942, moest Ter Poorten akkoord gaan met een ‘Tweede groep eischen voor het militaire departement’. Japan drong dieper door in het nu voormalige Indië; alles moest uit handen gegeven worden. Het KNIL was voorbij. Indië was voorbij. Een nieuwe tijd was begonnen.
KNIL-lezingen
De geschiedenis van het KNIL 1814-1942
Lezing 1: maandag 10 augustus 2026 om 0930 uur
Gratis en online
Meer over het KNIL, 1942-1950
Lezing 2: maandag 17 augustus 2026 om 0930 uur
Gratis en online
Den Haag
Bent u niet zo digitaal? Geen probleem. Op zondagmiddag 23 augustus 2026 sta ik in een zaal van het Pianohuis in Den Haag. Daar geef ik mijn lezing over de opheffing van het KNIL en wat erna gebeurde.
Waar: Het Pianohuis, Noordeinde 64A, 2514 GK Den Haag
Wanneer: zondag 23 augustus 2026, 1600-1700 uur
Kosten: gratis
Voor elke lezing geldt: eerst opgeven: klik hier, kijk en geef u eventueel op
Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:
- voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u betrouwbare informatie vindt
- over de opzet van uw project, zodat u structuur heeft, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
- lees hoe het gratis overleg-gesprek gaat en maak eventueel een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.
Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt
Leave A Comment