Hoe de Militaire Willems-Orde eer en ellende bracht (kennislezing)

De eer van een Militaire Willems-Orde in het Oost-Indische Leger (KNIL) is bekend. De toekenning, de trots bij de drager, de vermeldingen bij de naam in elk krantenartikel. En ook, bij een geliefd officier, de vreugde in de gelederen van zijn manschappen. In de militaire letteren kom ik uitbarstingen van blijdschap tegen, spontane bijeenkomsten, serenades, mannen die met hart en ziel die eervolle onderscheiding ondersteunen.

Maar zo gaat het niet altijd.
Er zijn veel situaties waarin de Militaire Willems-Orde juist ellende bracht. Neem nu de kapitein Van Daalen (1836- 1889), vader van de latere Atjeh-generaal Frits van Daalen.

De kapitein

Dit gebeurde er. De kapitein wordt voorgedragen voor de Militaire Willems-Orde wegens moedig en verdienstelijk gedrag tijdens de tweede Atjeh-expeditie. Dat verraste op zich niemand, want de kapitein stond uitstekend bekend. In 1869 is hij al adjudant van de commandant van het Indische leger Kroesen en chef van de Eerste Afdeling van het Departement van Oorlog. Zijn meerderen schrijven uitstekende beoordelingen op de conduitestaat, dermate positief, dat het helemaal niet uitgesloten is dat de kapitein op een goede dag commandant van het KNIL zal zijn.

Na de expeditie komt dus de voordracht voor de Militaire Willems-Orde, door generaal Van Swieten, de officiële commandant van die expeditie.
Kan niet misgaan, eigenlijk.
Maar de koning had nog geen handtekening gezet. En zonder Koninklijk Besluit is er geen toekenning.

Batavia, locatie van het handweigeren (KITLV 1860)

Mei, 1874. De kapitein Van Daalen staat met anderen in Batavia te wachten tot de laatste troepen terugkeren.
Gouverneur-generaal J. Loudon is er ook.
De kapitein had gehoord dat de GG kritiek op hem had geuit. De GG wetend dat de kapitein gezegd heeft een eventueel uitgestoken hand van die GG niet aan te nemen.
Dat gaat mis.
Hier, bij de ontvangst, vindt het incident plaats dat als ‘het handweigeren’ de geschiedenis in ging. Met als gevolg:

• de kapitein werd voor de krijgsraad gesleept
• daarna werd hij eervol ontslagen, met behoud van pensioen maar zonder inkomsten voor zijn gezin
• het betekende een smet op de naam Van Daalen, en dat terwijl zijn oudste zoon aan de Koninklijke Militaire Academie (Breda) zat
• de voordracht voor de Militaire Willems-Orde werd ingetrokken

Geen eer.
Wel ellende.
En daarbij kwam dat zowat heel Indië de zaak Van Daalen besprak, aan de tafels in de sociëteiten, in de kranten, er kwamen brochures en daardoor bleef er iets van controverse aan de naam Van Daalen kleven. Zelfs bij zijn overlijden aan een hartaanval (nou, u begrijpt) in 1889 schreef een krant over het ontslag:

• In hoever dit, tegenover iemand van zijne groote verdiensten, rechtvaardig onbillijk was, laat ik daar.
• Dat de pensioneering het gansche leger ontstemde, is zeker; men leidde er uit af, dat de regeering meer prijs stelde op plooibare karakters dan op helden!

Vreselijk voor de kapitein en voor zijn zoon, de ambitieuze aanstaande officier Frits van Daalen. Hij kwam juist door die zaak nooit los van de positie zoon-van. Toen hijzelf in 1890 de Militaire Willems-Orde (vierde klasse) kreeg, stond dat zo in de Java Bode: ‘de 1e luitenant van Daalen, een zoon van den bekenden stafofficier van generaal van Swieten.’

KNIL

Voor u en mij is zo’n roemruchte zaak een venster op het KNIL. Opeens zien we hoe er toen gedacht werd over militairen. Wat wel en niet van belang was. Hoe anders toen de normen en waarden waren, en ook: wat ze dan waren.
Onthullend.
Dit gebeurde in 1874 maar het bleef zeker de rest van die eeuw een zaak van belang. Hoe zat het werkelijk, werd gevraagd. Kan een officier zomaar ontslagen worden? Hoe kun je een voordracht intrekken, en waar blijft dan die erkenning van betoonde ‘moed, beleid en trouw’?
Zo komt er iets anders van het KNIL naar voren. Niet alleen de expedities. Maar het aanzien, de trots, het eergevoel. Ook wat Indië toen werkelijk vond van een aankomende topmilitair als de kapitein.
Dat hele menselijke van meningen en gevoelens komt in beeld.
Misschien is dit ook de tijd waarin een militaire voorvader van u leefde.

Speciaal voor Vaderdag geef ik op maandag 15 juni 2026 een kennislezing. Hierin ga ik nader in op de zaak van de terugtrekking van deze Militaire Willems-Orde. Wat gebeurde er voor de toekenning, waarom werd het zo’n grote zaak in legerkringen en hoe is het eigenlijk afgelopen met de kapitein?
Ik ga ook in op andere ellendige situaties, vooral die van het royeren. Wat is er voor nodig, wat moet je doen of nalaten om mee te maken dat de overheid je Militaire Willems-Orde ontneemt?

Wat ook inzicht geeft in de oude militaire tijd is de kwestie van de zogenoemde ‘inheemse Militaire Willems-Orde’, die alleen voor ‘moed en trouw’ werd toegekend. Waar kwam die bepaling vandaan, en hoe kan het dat anderen ook de gewone Militaire Willems-Orde kregen?
De zaak van de eerste luitenant J. Rakarias (1812-1867) en zijn Militaire Willems-Orde (1865) laat goed zien dat de lijnen niet altijd zo scherp werden getrokken. Ook deze zaak bracht militair Indië in rep en roer, om andere redenen. Rakarias bleek in staat een eerdere afwijzing van zijn persoonlijke aanvraag voor de MWO (au) te trotseren en jaren aaneen vast te houden. Waarom?

Voor wie is deze kennislezing:

• u heeft belangstelling voor het KNIL en u durft de kennisdiepte in (ik hou uw hand vast)
• u wilt beter begrijpen hoe de positie van officieren toen was, en wat hun normen waren
• u heeft een militaire voorvader in die tijd, dus tweede helft negentiende eeuw
• u bent benieuwd naar die procedures rond de Militaire-Willems-Orde (ik laat archiefstukken zien)

Praktisch
Hoe de Militaire Willems-Orde eer en ellende bracht (kennislezing) – Vaderdag

• intrekking van de voordracht: de zaak kapitein van Daalen en het effect op zijn zoon
•  alsnog de toekenning: de zaak luitenant Rakarias
•  royeren: wie en waarom

Maandag 15 juni 2026
Aanvang: 0930 uur
Kosten: gratis
Locatie: online, wel opgeven

FORMULIER