De bij Castle Bromwich Aircraft Factory in aanbouw zijnde Spitfire P8329 ‘Sumbawa’. Het toestel werd met de Britse registratie RF-P ingedeeld bij 303 Polish Squadron Royal Air Force. (beeldbank defensie)
Het is mei 1940, Nederland is bezet. Indië niet. De schok van de bezetting werd in Indië diep gevoeld. Gouverneur-generaal Tjarda van Starkenborgh Stachouwer hield voor de NIROM een toespraak. Daarin wees hij ook op de consequenties:
- Als deel van het Koninkrijk is ook Nederlandsch-lndië betrokken in den oorlog met het Duitsche rijk.
- Overigens blijft de internationale politieke status van dit gebied dezelfde als voorheen. Het hier gevestigd gezag is besloten en in staat op den bestaanden voet het bewind te blijven voeren en te blijven waken over het rechtsgebied, zoo te land als ter zee. […]
- De staat van beleg is met ingang van dit oogenblik afgekondigd voor den geheelen archipel.
De staat van beleg. Dat gaf meer mogelijkheden tot onwelkome of verdachte bijeenkomsten te verbieden. De landvoogd riep ook iedereen – ‘Nederlanders en Nederlandsche onderdanen’- om gehoorzaamheid te tonen aan het gezag.
Greep houden.
Voorkomen dat hier in Indië de onderdanen (zijnde Indonesiërs) kansen zien om zelf gezag uit te gaan oefenen.
Zelfbewustzijn
In het vrije Indië ontstond snel een nieuw zelfbewustzijn. ‘Wij’ zijn nu Nederland en wij gingen het moederland helpen. Op 20 mei meldt het Bataviaasch nieuwsblad dat het ‘Algemeen Nederlandsch Steuncomité’ f 111.782,06 bijeen had gebracht. De landvoogd schonk 5.000, de leerlingen der ‘Holl.Chin. Broederschool’ in Batavia doneerden tien gulden. De bedragen staan erbij.
Ook mevrouw Tjarda van Starkenborgh liet zich horen. Via de NIROM riep ze vrouwen op om deel te nemen aan de ‘vrouwenarbeid in mobilisatietijd’. Ze zei onder meer:
- Het warme hart van Indië heeft zich geuit in treffende offervaardigheid voor het zwaar getroffen moederland. Groote sommen zijn bijeen gebracht waarvan de besteding nader door de Koningin zou worden bepaald.
De bij Castle Bromwich Aircraft Factory in aanbouw zijnde Spitfire P8330 ‘Batavia’. Het toestel werd met de Britse registratie RF-D ingedeeld bij 303 Polish Squadron Royal Air Force (Beeldbank Defensie)
Spitfire
In deze sfeer ontstond het Spitfire fonds.
Op 10 september 1940 schrijft het Bataviaasch nieuwsblad:
- Aneta verneemt uit gezaghebbende bron, dat een plaatselijk „Netherlands Indies Spitfire-Fund” kortelings door de Britsche gemeenschappen te Batavia, Soerabaia en andere belangrijke steden is gesticht.
- Het doel van dit fonds is beperkt tot het verzamelen van gelden voor den aankoop van een of meer Supermarine-„Spitfire”-gevechtsvliegtuigen onder de leden van de Britsche gemeenschappen, van wie velen tot dusverre voor hetzelfde doel geld zonden naar Singapore.
Dat sprak aan: Indië zou geld inzamelen, dat naar Engeland sturen en daar konden Spitfire – vuurspuwer – vliegtuigen mee gefinancierd worden. Dat hielp Nederland.
Wat een Spitfire was, wist iedereen. De ‘venijnigste jager ooit gebouwd’ had de Deli Courant eerder gekopt bij een uitvoerig artikel over het vliegtuig. Het was snel in de lucht, gevaarlijk met ‘acht mitrailleurs, die ieder een regen van twaalfhonderd kogels per minuut spuwen’ en ‘goed bestuurbaar, ook bij lage snelheden.’ Bovendien: ‘De constructie is geheel berekend op herstellingen aan het front, waar men niet beschikt over compleet uitgeruste werkplaatsen.’
Indië begon geld in te zamelen, en hoe. Geld inzamelen op verenigingen en sociëteiten, geld verdienen met activiteiten en acties, en de kranten juichten. In september 1940 heette het al: ‘De giften stroomen binnen!’ Wederom het Bataviaasch nieuwsblad:
- Het Nederlandsch-Indisch Spitfíre-fund heeft 10.000 pond sterling overgemaakt naar Engeland voor den aankoop van Spitfires.
- Hiervoor kunnen nog twee van dergelijke vliegtuigen worden aangeschaft.
Miljoenen
In diezelfde september 1940: ‘Het Nederlandsch-Indische Spitfirefund maakte heden voor de derde maal £ 5.000 over voor den aankoop van de derde Spitfire, welke dc naam „Celebes” zal dragen. De „Java” en „Sumatra” werden reeds aangekocht.’
In december 1940: Het N. I. Spitfire-Fund bood Churchill gisteren den tienden „Verjaardag”- Spitfire aan, waardoor in minder dan 3 maanden 2 escadrilles (24 Spitfires)] door het Fonds zijn aangeboden.’
Ook in 1941 stroomden de gelden binnen, gestimuleerd door de kranten die zoveel mogelijk mensen en organisaties met naam en toenaam noemden. Duizenden en duizenden guldens. Dr L. de Jong meldt een bedrag van zeker 5 miljoen voor 1940, over 1941 ontbreken de cijfers. Miljoenen. In die tijd. Een fortuin keer tien.
De bij Castle Bromwich Aircraft Factory in aanbouw zijnde Spitfire P8338 ‘Bandoeng’. (Beeldbank Defensie)
Achter de schermen van de openbaarheid gebeurde meer dan geld inzamelen. Bij De Jong vond ik een uitvoerige beschrijving van de politieke onderhandelingen, de vorming van nieuwe internationale commandostructuren, de verhoging van weerbaarheid van Indië, de pogingen om Japan te doorgronden. Beklemmend. Evenzeer dat een kleine groep topofficieren wist hoe slecht de defensie van Indië er voor stond. Als Japan aanviel, zou het een kwestie van tijd zijn tot de capitulatie.
Geen nieuws dat je naar buiten wilt brengen.
Indië bleef inzamelen. De Koninklijke Militaire Academie werd in Bandoeng geopend, met toespraken waarin het moreel ook al hoog werd gehouden.
Er werden nieuwe fondsen en andere commissies opgezet, een en ander fuseerde, splitste zich af, hoe gaan die dingen. Het geld voor de Spitfires bleef stromen.
Begin 1941 kwam bericht van het Celebes Comité der Krachtig Indië Actie: ‘Het totaal bijeengebrachte voor de Spitfire „Makassar” bedraagt f 20.482,80.’ Suikerfabrieken uit Djombang: f 15771.87. In Atjeh werden duizenden guldens per maand verzameld, ook had het Atjeh Spitfire Fonds besloten geld bijeen te brengen voor een Atjeh-tank.
Wat een contrasten.
Nederland bezet, Indië vrij.
Euforisch miljoenen inzamelen.
Indië weerloos.
En toen viel Japan aan.
Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:
- voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u betrouwbare informatie vindt
- over de opzet van uw project, zodat u structuur heeft, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
- lees hoe het gratis overleg-gesprek gaat en maak eventueel een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.
Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt
Geef een reactie