Het bezoek van koningin-moeder Emma en koningin Wilhelmina op Bronbeek, juli 1899. Van der Heijden buigt. (Gelders archief)

Bronbeek houdt van het vorstenhuis, jaarlijks is er de verjaardag van Willem III met bloemen en toespraken en als de huidige vorst in april verjaart, is er ook een feestelijke bijeenkomst. Ik ontving een uitnodiging maar ben verhinderd.

Iedereen zegt nu Bronbeek, als samenvattend woord voor het museum en het tehuis, het is al heel lang het Koninklijk Tehuis voor Oud-Militairen en Museum Bronbeek.’ Dat koninklijke is er niet altijd geweest vanaf dag 1 in 1863.
De toekenning kwam pas in 1888.
Daar zit een verhaal achter.

Commandant

In 1887 is generaal Eenoog -Karel van der Heijden de tweede commandant van Bronbeek; hij is aangesteld op verzoek van koning Willem III. De vorst en de generaal kennen elkaar, ook op een informele manier. In de oude kranten staan vermeldingen over advies, overleg; en daar kan ik me wel iets bij voorstellen. Er was onderlinge sympathie, mogelijk ook doordat beiden zich tegengewerkt voelden door de almachtige ministers.
Het Bataviaasch nieuwsblad schrijft:

  • De generaal Van der Heijden is Commandant van het Invalidenhuis op Bronbeek geworden op speciaal verzoek van Z. M. den Koning en met terzijde legging van de verzoeken van Genl. Meijer en den kolonel Raedt van Oldenbarteveldt, die eveneens lust in dat baantje hadden.

Moderniseren

Als de eerste commandant Smits sterft, treedt Van der Heijden aan. Hij is dan een jonge zestiger en hij weet dat dit zijn laatste grote functie is. Op 5 november 1887 is zijn eerste dag en hij gaat er wat van maken. Ja, ambitie, steun van de vorst, dan kun je wat. Plus, hij voelde als de hoogste officier (buiten dienst) de verantwoordelijkheid voor de veteranen in het tehuis.
Van der Heijden gaat renoveren en moderniseren, met hoge rekeningen. Al in zijn eerste kwartaalverslag is er sprake van duizenden guldens aan uitgaven en dat blijft zo: voor de bewoners komen nieuwe wc’s, andere ramen, een waterleiding-aansluiting en dan is er ook de noodzaak van het opknappen van de commandantswoning. Het ‘Invalidentehuis’ gaat weer glanzen. Dat is ook mooi met het oog op de werving voor het KNIL: het tehuis laat zien hoe goed er voor ‘onze mannen’ werd gezorgd. Maar niet iedereen in de Oost kon of wilde zich voegen naar de regels van dit huis in Holland.

Eerste kwartaalverslag met ‘Koninklijk’ in het briefhoofd, april 1888.

Verjaardag

Natuurlijk is er elk jaar als gewoonlijk de viering van de verjaardag van Willem III. Bronbeek bestaat in 1888 maar liefst 25 jaar. Van der Heijden laat een Open Dag organiseren waar iedereen welkom is en bovendien gratis het landgoed mag bezoeken.
Dan is al bekend dat een Koninklijk Besluit is uitgevaardigd waarmee het ‘Koloniaal Militair Invalidenhuis’ voortaan ‘Koninklijk’ zal zijn. Die eervolle toevoeging heeft te maken met het zilveren jubileum maar zeker ook met de vernieuwende aanpak van Van der Heijden.
Op de open dag is hij het stralend middelpunt van het universum Bronbeek.
Het Vaderland schrijft:

  • Al vroeg in den ochtend werd door de invaliden hooggeëerde commandant, luit.-generaal K. Van der Heijden, eene aubade gebracht, waarna het ontbijt, voor ditmaal bestaande uit fijn brood, kaas en koffie met suiker, met veel opgewektheid genuttigd werd.
  • Tot hun leedwezen konden de oudjes hun Koning, wegens het slechte weder, niet de verlangde eer bewijzen op de parade, doch zij stelden zich daarvoor als het ware schadeloos, door aan tafel, op den dronk aan Z. M. gewijd door Z. Exc. den luit.-generaal K. Vander Heijden met een driewerf donderend «Leve de Koning” te antwoorden.
  • Ook het middagmaal was met het oog op den feestdag extra gekozen, en iedere verpleegde kreeg [een] ½ flesch wyn.
  • Ondanks het minder gunstige weder, werd van het kosteloos ter bezichtiging stellen van het huis, door den generaal-commandant, door velen, ook uit Arnhem, gebruik gemaakt, terwijl de muziek zich van 2—3 uur in het huis liet hooren.
  • Des avonds werd voor ieder verpleegde extra bier en 10 sigaren te goed gedaan, en daarmee de 71ste verjaardag van den Koninklijken Stichter en Beschermheer van Bronbeek door de invaliden van het Indisch leger besloten.
  • Tot slot van het zilveren feest werd een tombola zonder nieten gehouden.

Nieuwe tucht

Arnhemsche courant, 5 oktober 1888

Wat een dag, en volgens de krant vol wederzijdse hartelijkheid. Dat was evenwel niet bij elke Bronbeker het geval. Vooral na het ‘Koninklijke’ gaat Van der Heijden vaart maken met de modernisering.
Hij voert een nieuw regime van tucht in; er komen ook kledingvoorschriften. De Locomotief schrijft: “Z.E. heeft ook bepaald, dat het te Bronbeek werkzaam gestelde gepensionneerde officierspersoneel bij de uitoefening zijner diensten steeds in uniform moet gekleed zijn; een voorschrift, dat onder generaal Smits met bestond en den daar bezigen ouden heeren dan ook niet aangenaam is.’
Hij stelt een eigen staf samen uit mannen die hij kent en vertrouwt, dan moeten anderen het veld ruimen, zo gaat dat met veranderingen.
Hij maakt nieuwe vijanden: vermoedelijk vooral onder de leveranciers van voedingsmiddelen. Die worden gekeurd en soms afgekeurd als ze te slecht van kwaliteit blijken te zijn. Weer het Bataviaasch nieuwsblad:

  • … last not least, de leverantiën der levensbehoeften voor het huis, vroeger gegund aan den eersten den besten, zijn thans vervangen door aanbestedingen, waarbij veel goedkooper prijzen voor vleesch enz. verkregen werden.
  • Wars van alle nevenbedoelingen toont ook hier generaal van der Heijden, dat ’s lands belang vóórgaat. […]
  • Er schijnt dus geheel nieuw bloed en leven op het landgoed Bronbeek gebracht te worden.

Actie, actie, actie, met bijbehorende rekeningen voor het Ministerie van Koloniën. De roem van Van der Heijden en de status van Bronbeek versterkten elkaar, met het huis van Oranje als blijvende bevestiging van sympathie. Dat bewees al het bezoek in 1890 van koningin-regentes Emma met prinses Juliana; de kranten schreven uitvoerig over de lof die Van der Heijden ontving. De Arnhemse Courant:

  • Bij het bezoek aan het Kon. Kol. Mil. Invalidenhuis »Bronbeek” betuigde Hars Majesteit Hare ingenomenheid met de verbeteringen en verfraaiingen, onder het bestuur van luit.generaal van der Heijden tot stand gebracht.

En zo was het: verbeteringen en verfraaiingen. Van der Heijden wilde dat ‘zijn’ Bronbeek het predikaat ‘Koninklijk waard was en waard bleef. Dat is gelukt. Tot op de dag van vandaag is Bronbeek koninklijk, en dit is vooral te danken aan ‘Generaal Eenoog’.

Praat met mij

Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u betrouwbare informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u structuur heeft, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • lees hoe het gratis overleg-gesprek gaat en maak eventueel een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook