Van Heutsz over Kartini en de emancipatie van vrouwen

Tentoonstelling De Vrouw 1813-1913. En wie staat er op de voorgrond, alsof hij het allemaal bedacht heeft? Inderdaad.

Van Heutsz was een koloniale man. Tegelijkertijd was hij een moderne man, als het aankwam op de positie van vrouwen.
Complex. Dat boeit.
Toen ik aan zijn biografie werkte, heb ik me geen moment met hem verveeld, ook door die tegenstrijdigheden.

Straks in mei geef ik een online kennislezing over hem, maar daar kan ik niet alles in zeggen. Daarom hier iets over zijn steun aan de vrouwenemancipatie, in het licht van de komende Hari Kartini, op 21 april.

Kartinifonds

Terug naar 1913. Wat is de situatie: Van Heutsz heeft zijn loopbaan officieel afgesloten, nadat hij als gouverneur-generaal (1904-1909) zijn stempel op de kolonie heeft gedrukt.
Hij keert terug naar Nederland en gaat in Amsterdam wonen. Daar ontwikkelt hij tal van activiteiten, op de voet gevolgd door de pers. Alles wat Van Heutsz doet, is nieuws. En daar maakt hij goed gebruik van als het Kartinifonds geld nodig heeft.

Collectie Wereldmuseum (v/h Tropenmuseum), part of the National Museum of World Cultures, CC BY-SA 3.0 wikimedia -8615050

Het Kartinifonds was pas opgericht. Ze steunde met ingezamelde gelden de Kartini-scholen in Indië, die meisjesonderwijs gaven aan inheemse meisjes. Precies zoals Raden Adjeng Kartini (1897-1904) het zelf had gewild. Emancipatie, ontwikkeling en educatie. Gezien de grootte van de kolonie was er veel geld nodig. Inmiddels had de kas 40.000 gulden. Nog altijd te weinig.
Het bestuur kende Van Heutsz; de koloniale lijntjes waren kort.
Zo kwam het dat de voormalige GG met mevrouw H.G. de Booij-Boissevain ging optreden. Hij als autoriteit, zij als voormalige correspondentievriendin van Kartini en de dochter van journalist Charles Boissevain.
Ze trokken volle zalen.
Uiteraard kwam alles volop in de krant.

Begin 1914 trad het duo op in huize Couturier, vermoedelijk Amsterdam. Het Algemeen Handelsblad schreef dat Van Heutsz de avond begon met een fraaie voorstelling van het koloniale beleid, dat ook wat het onderwijs betreft ‘het heft in handen’ diende te houden. Het kwam aan op de regering, die aan de Kartinischolen subsidie verleende. Een goede zaak:

• Door het Kartinifonds te steunen, werkt men dus mede aan de opvoeding van de Inlandsche bevolking op de wijze zooals deze door de regeering noodig wordt geacht.
• Met de uitspraak van Raden Adjeng Kartini: „geef Java flinke, verstandige moeders, en de opheffing van de inlandsche bevolking is slechts een quaestie van tijd!” besloot de heer Van Heutsz zijn inleidend woord.

Ook het deftige American werd aangedaan, dat wil zeggen, een bovenzaal. Maar toch: op stand. Er kwamen dan ook ‘ons soort mensen’, die elkaar kenden en wat te besteden hadden. Koloniaal oud geld vooral. De Sumatra Post schreef er uitvoerig over, waaruit ik een lang citaat neem:

• De generaal beklom den katheder en haalde een manuscript uit den zak. […]
• De spreker schetste daarop de bedoeling van het Kartinifonds, dat in samenwerking met de Kartini-vereeniging te Semarang, de oprichting en instandhouding wil bevorderen van opleidingsscholen voor inlandsche meisjes.
• De eerste dezer scholen, de „Kartini-school” te Semarang, —zoo herinnerde de Generaal, is op 15 September 11. geopend met 70 meisjes van 6 tot 10 jaar; thans bedraagt het aantal leerlingen reeds een honderdtal.
• De generaal betuigde in warme bewoordingen volle instemming met dit streven en met de waarlijk edele bedoeling, welke bij het stichten van het Kartini-fonds had voorgezeten.[…]
• Daarop uitte de generaal den wensch, dat het Kartini-fonds in Nederland grooten en veelzijdigen steun mocht vinden en in het bijzonder dat de dames die te Amsterdam daarvoor werkten, het meeste succes zouden vinden bij hare bemoeiingen.

Kon niet mooier. Wat een steun. En dat in alle kranten. Het moet de kas aanzienlijk aan inhoud hebben doen toenemen. Maar het was en bleef koloniaal; de meisjes moesten natuurlijk niet nationalistisch gaan denken.

De Vrouw 1813-1913

Dat Van Heutsz voor vrouwenemancipatie was, wist destijds iedereen. Op zijn manier, maar toch: modern was het. In 1913 had hij zich met zijn echtgenote Marie verbonden aan de Amsterdamse tentoonstelling ‘De Vrouw 1813-1913’. Zij zette zich met anderen in voor de totstandkoming van het zogeheten ‘Indisch huis’, hij liet zich fotograferen met bestuursleden. De foto staat hier bovenaan. De naam van Van Heutsz hielp het goede doel.
Deze tentoonstelling ‘De Vrouw 1813-1913’ sloot aan op de eerdere grote vrouwententoonstelling uit 1898, die betaalde vrouwenarbeid centraal had gesteld. Het comité voor de nieuwe tentoonstelling wilde ook daar aandacht aan geven en zo mogelijk aan alle aspecten van het moderne vrouwenleven in Nederland en in de koloniën. Er was ook aandacht voor Kartini.
Snel vormden zich commissies en subcommissies en werd er een erecomité in het leven geroepen, om de tentoonstelling aanzien te verlenen. Op een namenlijst van vele adellijke namen van dames die al dan niet aan het hof van Wilhelmina en Emma verbonden waren, staat de naam van mevrouw Van Heutsz: ‘Mevr. van Heutsz-van der Zwaan’. Zoals de toetreding tot het erecomité van de hofdames impliciet de steun van het hof inhield, zo betekende de naam van Marie dat de oud-GG Van Heutsz het initiatief steunde.
Marie’s betrokkenheid was ook van persoonlijke aard. Bij de subcommissie voor Koloniën hoorde ‘het comité voor het Indische huis’, die naast een driekoppig bestuur zes leden bezat, onder wie Marie als gewoon bestuurslid, dus zonder specifieke portefeuille.

Vrouwenkiesrecht

Gedenkboek. Nederlandsche bond voor vrouwenkiesrecht. 1907-1917

In Engeland waren er al geruime tijd vrouwen actief – suffragettes – die niet zozeer aandacht vroegen voor hun ontwikkeling als vrouw, maar die rechten opeisten, vooral het vrouwenkiesrecht. Hun eisen en methoden, zoals zich aan hekken vastketenen, riepen veel weerstand op. Men vond dat onvrouwelijk gedrag.
Nederland leek gematigder in dit opzicht, al konden vrouwen zoals Aletta Jacobs rekenen op kritische tegenstanders. Indertijd had Mina Kruseman die ook gehad met haar visie op emancipatie; en juist zij was degene die declamatieles had gegeven aan Marie van Heutsz. Het moet een blijvende invloed zijn geweest, die ook Van Heutsz kan hebben bereikt. Enkele jaren na de tentoonstelling, in 1917, sprak hij zich onomwonden uit voor het vrouwenkiesrecht.

En er was meer geweest. Zijn oudste dochter had hij naar Nederland laten gaan voor een opleiding boekhouden, iets waarmee ze eventueel economisch zelfstandig zou kunnen zijn. Trouwen om een kostwinner te vinden hoefde ze dus niet.
Het is goed mogelijk dat mevrouw Van Heutsz hier een sterke invloed had; zij las feministische romans. Het echtpaar zette zich incidenteel samen in voor de goede zaak. In februari 1914 waren ze bij een nationale bijeenkomst voor de invoering van het vrouwenkiesrecht: ‘Op het podium in het paleis van Volksvlijt zat ook het echtpaar Van Heutsz’ schreef het Bataviaasch nieuwsblad, zonder verder toe te lichten of het echtpaar iets zei of deed. De aanwezigheid van de twee volstond kennelijk. De vrouwenzaak was ermee gediend.

Het Kartinifonds heeft de invloed van de naam Van Heutsz ook ervaren. Iets dat niet gauw ter sprake komt als het ook in Nederland straks Hari Kartini is, haar geboortedag 21 april, staand in het teken van emancipatie en ontwikkeling, ter ere van deze bijzondere vrouw.

Praktisch

Van Heutsz, de man en de mythe
Gratis online kennislezing
Wanneer: maandag 11 mei om 0930 uur VOL
nieuw: avondlezing maandag 11 mei om 1930 uur
Kosten: nul, want gratis
Tijdsduur: uur
Hoe opgeven:

Via formulier: