Joost Evers / Anefo – http://proxy.handle.net/10648/aad19b58-d0b4-102d-bcf8-003048976d84, CC0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=66077983

De ene dag bestond Indië nog, de andere dag was het Indonesië. Zo was het misschien met de officiële soevereiniteitsoverdracht door Nederland op 27 december 1949.
Maar de werkelijkheid van een grote groep Indische Nederlanders liet iets anders zien. Een moeizaam proces van veranderen, van wel of niet mee willen in die veranderingen. Of kunnen. Of mogen.

Iets van dit menselijke verhaal hoorde ik toen ik met voormalige Landgenoten sprak. In Indonesië. De Stichting HALIN had me destijds uitgezonden om daar interviews te doen, zodat ik portretten had voor in een boek. HALIN is nu: Hulp aan landgenoten in Indonesië.
Het boek kwam er.

Kiezen

Wanneer de eerste werkzame dag van HALIN was, is moeilijk te traceren. De stichting is opgericht in 1955. In die moeilijke jaren voor Indische Nederlanders waren er meer die steun verleenden.
Vrijwel altijd particuliere hulpverlening, los van de Nederlandse en de Indonesische overheid. Wat er was, was weinig: niet veel organisaties en particulieren bekommerden zich om deze bevolkingsgroep.
In Nederland werd aanvankelijk nogal eens gemakkelijk gedacht, dat iedereen toch zelfstandig kon kiezen tussen blijven of vertrekken. Toen was er nog weinig bekend over de consequenties van de keuze en evenmin over de omstandigheden waarin die keuze tot stand was gekomen.

Daar ga ik een kennislezing over geven. Op zaterdag 27 december, omdat op die datum voor veel Indische Nederlanders het vanzelfsprekende wegviel van opgroeien en kunnen sterven in je geboorteland, dat Indië heette.
Hier botst de politieke ontwikkeling op het verhaal van mensen, van gezinnen. Er moest gekozen worden: word ik Indonesiër, ga ik naar Nederland en dan wat? Wie minderjarig was, mocht niet kiezen, dan kozen je ouders.
De keuze was in de praktijk niet altijd zo vrij. Stel, je bent de oudste zoon en je moeder heeft gezegd: ‘Ik blijf hier’, dan blijf je ook. In Indonesië sprak ik met een grootmoeder die voor de kleinkinderen bleef. Ook interviewde ik een echtpaar dat nog altijd van plan was om ‘later’ naar Nederland te gaan, wanneer dat zou zijn en hoe, durfde ik niet te vragen.

Spijtoptanten

Nederland bood verschillende regelingen aan voor degenen die bij nader inzien weg wilden: de spijtoptanten. Dat heeft jaren geduurd. De regelingen waren bureaucratisch. Niet ruimhartig. Je kon herhaaldelijk worden afgewezen en dan wist iedereen: zij of hij wil geen echte Indonesiër zijn. Het pesten nam toe, de onveiligheid ook. Vooral voor meisjes.
In Nederland kwam de Indische gemeenschap geleidelijk tot het inzicht te moeten helpen. Overal ontstonden kleine en grote acties, de druk op ‘Den Haag’ werd zwaarder. Want: de spijtoptanten-regelingen moesten verruimd worden. Elke dag arriveerden er brieven van familie uit Indonesië, vol ellende, vol met die ene vraag: help ons, help ons.
Ik heb er enkele gelezen, hartverscheurend.

Er zijn omvangrijke politieke boeken geschreven over de dekolonisatie, maar daar ga ik het niet over hebben in mijn kennislezing. Want ik kijk liever naar het menselijke verhaal.

  • Ik vertel u het verhaal van HALIN, en de particuliere hulpverlening na de oorlog, in die overgangstijd van Indie naar Indonesië
  • U hoort over de spijtoptantenregelingen: wat, wanneer, voor wie
  • De actie N.A.S.S.I. komt aan de orde: een geweldig initiatief uit de Indische gemeenschap
  • En ik stel enkele warga negara’s aan u voor, die ik in Indonesië heb ontmoet
  • Ook zet ik kort uiteen wat de Stichting HALIN nu doet.
  • Het tijdbeeld hoort er natuurlijk bij: de pensioenen, de anti-Nederlandse week, Zwarte Sinterklaas, de nationalisatie van bedrijven; het ontslag van Indische Nederlanders opdat Indonesiërs hun plaats konden innemen
  • En de feiten noem ik ook: in 1957 wachtten 10.800 ingediende verzoeken op antwoord van Nederland. Nood in Indonesië leidde niet tot spoed in Nederland, terwijl de mensen in nood steeds minder wisten hoe te leven, hoe te overleven.

Het is goed om de geschiedenis te kennen, ook deze geschiedenis. Juist op die dag van de soevereiniteitsoverdracht. Het is helemaal niet zo lang geleden. Een, twee generaties terug is het pas, zo kort geleden nog, dichtbij genoeg om pijn over te dragen en door te geven. Juist die belangrijke verhalen over en uit de overgangstijd van Indië naar Indonesië zijn nog te weinig bekend.

Praktisch
Zaterdag 27 december 2025
Aanvang: 0930 uur
Online en gratis

Attentie: de aanmeldingen zijn gesloten. Wilt u op de hoogte blijven van de komende kennislezingen, klik hier en geef u op.