Artikelen

Arme krankzinnige militairen in Atjeh, 1892

Officieren en onderofficieren tijdens de 2e Atjeh expeditie, 1874 ( KITLV 87028). Wie van hen bleef geestelijk gezond?

Krankzinnig is een breed begrip, en een mens is niet altijd ja dan nee krankzinnig, het kan in golven komen, het kan in gradaties verschijnen en soms is het te genezen.
Maar hoe dan ook is het ellendig, en het ellendigste was de situatie te Atjeh, eind negentiende eeuw.

In militaire brieven kom ik termen tegen als:

  • zenuwen
  • zielsziekte
  • nerveus

Wat gebeurt er in zo’n geval? De man gaat naar het hospitaal of moet met verlof, in de hoop op herstel. Begrippen die we nu kennen als posttraumatische-stressstoornis (PTSS) en moral injury bestaan dan nog niet.

Zelfmoord

Dat er in Atjeh veel problemen zijn met de geestelijke gezondheid van Europese officieren, is vroeg duidelijk. Alleen al de cijfers van zelfmoord wezen daar bepaald op.
Dr. jr. K. Jacobs, Officier van Gezondheid 1e Klasse, publiceerde in het Geneeskundig Tijdschrift voor Nederlandsch-Indië (1893) een artikel met onthutsende cijfers. Hij schrijft:

  • Het grootst aantal zelfmoorden hadden in Groot-Atjeh plaats in de jaren 1890 en 1891 met een cijfer van resp. 11 en 15, of 250 en 272 op de 100.000 man.
  • Gemiddeld komen hier dus viermaal zooveel zelfmoorden voor als bij het Engelsche koloniale leger.

Dit zijn dus alleen de Europese officieren, dus niet de onderofficieren en soldaten, niet de vrouwen en niet de dwangarbeiders.
En ook niet de mislukte pogingen tot zelfmoord.

De Atjeher komt

Officieren zijn leiding gevende militairen, vaak het goede voorbeeld gevend, in ieder geval zichtbaar voor de manschappen. Dat zet druk. Vooral zijn het de omstandigheden te Atjeh: de angst voor een sterke en vaak onzichtbare tegenstander.
Atjehers kenden het terrein het beste, hun guerilla-techniek was uitstekend. Daar kwam bij dat mannen vaak te lang in Atjeh moesten blijven, zonder aflossing. Er is dan de zogeheten Geconcentreerde Linie; een rij militaire posten die een gebied moeten afschermen en controleren. Maar ja: dan is een post wel heel zichtbaar voor de tegenstander.
Officieren wisten: de Atjeher komt. Maar niet wanneer en hoe. Ze waren beter met de klewang. Ze deden aan ’thuisbrengen’ van een patrouille, dus die pas bij de terugkeer aanvallen.
En dan het klimaat, de ziekten, Atjeh was alleen geschikt voor de oersterken.
Vandaar die krankzinnigheid.
En de zelfmoorden.

‘een onbestemden drang’

Het interessante is, dat de schrijvende dokter een aantal praktijkvoorbeelden geeft, waardoor de situatie wat zichtbaarder wordt. Zo schrijft hij over een mislukte poging:

  • Een der ongelukkigen, die ten einde zelfmoord te plegen, zich het halve gezicht had weggeschoten, doch er het leven afbracht, antwoordde mij op mijn vraag, wat hem aanleiding had gegeven tot de daad, dat hij thans zelf geen enkele reden zou kunnen bijbrengen, die die daad wettigde.
  • Hij had een onbestemden drang gevoeld om een einde aan zijn leven te maken, zonder meer.
  • De man had een goed strafregister, deed goed zijn dienst, dronk niet buitenmatig, leed niet aan nostalgie, en toonde even voor het plegen van de daad hoegenaamd niets opvallends in zijn doen of laten.

Dat er praktijkvoorbeelden zijn, is bijzonder, weet de dokter, want de schaamte is groot. Maar er is een geval dat hij uitvoerig beschrijft. De Europese Patiënt X. Hij is 42 jaar en nu voor de tweede keer in Atjeh. Hij is opgenomen in het hospitaal, onder behandeling van de garnizoensgeneesheer. Er is een risico op zelfmoord.
De familiegeschiedenis wordt genoteerd. De ouders waren labiele mensen ,een tante aan moederskant krankzinnig. Een oudste broer moest met ontslag uit de militaire dienst wegens ‘overspanning van het zenuwgestel’. Geen stabiele familie. Patiënt X gaat naar Indië:

  • In 1872 kwam hij in lndië, kreeg in 1873 knokkelkoorts, doch was overigens lichamelijk gezond.
  • In 1878 en 1879 was hij op Atjeh, alwaar hij veel aan koortsen en in den laatsten lijd vooral erg aan slapeloosheid leed.

Dit zijn de jaren waarin Karel van der Heijden grote en gewelddadige expedities door Atjeh leidt. Ik lees in de literatuur meldingen van hoge dodencijfers, beschrijvingen van kampongs en gronden in brand steken, en de afgedwongen overgave van degenen die nog leefden.
Je zult het maar meegemaakt hebben. Zoals Patiënt X.
Hij krijgt wanen, visioenen, waarin heel vaak vuur voorkomt.
De oplossing is: naar Nederland met verlof. Daar zwijgt hij over het verleden, uit schaamte.

Ingang van het Militair Hospitaal te Atjeh, na 1905 (KITLV 1400094) Uitsnede. Let op het stevige hekwerk.

In 1882 keert hij naar Indië terug, en ondanks optredende stemmingen, blijft hij een inzetbaar militair. Inmiddels is hij getrouwd en vader van drie kinderen. En hij wil naar Atjeh waar hij in mei 1891 aankomt. Al snel gaat het daar mis: koortsen en angsten bevangen hem met alle gevolgen van dien:

  • De angst dat hij zijn vroegere hersenkramp, zooals hij het noemt, zou terug krijgen, bracht hem tot vertwijfeling, daar hij vast besloten had, om zoodra bij dit bespeurde, zich op welke wijze dan ook van het leven te berooven. […]
  • Den volgenden morgen vertelde hij alles aan den hem behandelenden geneesheer, die het voorzichtiger vond hem naar het hospitaal te zenden, waar hij onder mijne behandeling kwam.
  • [..] Bij de geringste koortsaanvallen treedt pyrophobie zeer sterk op den voorgrond; alle kunstlicht moet dan uit zijne omgeving worden weggenomen; zelfs een rood schijnsel (ondergaan der zon, maneschijn, rood licht, ja zelfs een roode kleur) is hem dan hinderlijk en roept hem onmiddellijk zijn vroegeren ongelukkigen toestand voor den geest.
  • Hij werd met eene uitvoerige ziekte-geschiedenis naar Padang geëvacueerd, vanwaar hij naar de koele hooglanden werd gezonden, tot verder herstel.

Expeditie

Het is tragisch en fascinerend. Wat in het relaas van de arts ontbreekt, is een direct verband met de doorstane militaire ervaring. De zogenoemde ‘pyrophobie’, de angst voor vuur, moet opgedaan zijn bij de expedities die plaatsvonden voor de invoering van de Geconcentreerde Linie. Het tijdperk Van der Heijden. Kampongs neerbranden is ellendig werk. Deel van een ellendige oorlog.

Die expedities zijn voorbij als de Officier van Gezondheid zijn artikel schrijft, maar het heeft vermoedelijk wel sporen nagelaten, bij Patiënt X en anderen. En hoe moest die man verder die in Atjeh zijn halve gezcht had weggeschoten? De plastische chirurgie komt pas op tijdens en na de Eerste Wereldoorlog.

Hoge cijfers van zelfmoord en krankzinnigen te Atjeh, komt dat nog ooit goed? Jawel, weet de arts, zodra ‘wij’ hier ‘onze macht zullen hebben uitgebreid’.

U en ik weten dat het nooit is gebeurd. En u en ik bedenken nu ook: wie waren al die families die het bericht kregen van krankzinnigheid of zelfmoord, zijn er verhalen in de families van nu over de officieren van toen die in de knel raakten?

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u meer informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u het meteen goed aanpakt, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • maak een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook

Kapitein-adjudant M.L.F. Bajetto houdt vendutie

Vendutie, langgeleden. De Preanger Bode adverteerde openhartig over de inboedel en mijn aandacht was meteen getrokken. Die heerlijke fascinerende opsommingen van wat mensen allemaal in hun huis hadden – wij hebben Funda, maar de oude kranten  hadden de venduties. Ik lees dolgraag dergelijke advertenties. Vooral wanneer iemand regelmatig verhuist, dan kan ik de ontwikkeling in levensstijl zien.  Kan goed gaan. Kan achteruit gaan. Met een beetje geluk staat er een adres bij.

Kapitein Bajetto verkoopt dus zijn inboedel. De advertentie waarin alles staat opgesomd, is nogal lang. Ik zal het in stukjes knippen. Dan kunnen we samen fantaseren wat we zouden kopen. Bovenstaand  Max Bajetto (1881-1956), de foto komt van Parlement.com

Dat soort foto’s zegt ook al veel. Geposeerd. “Zo wil ik zijn, zo wil ik gezien worden door de wereld,”  dat is de boodschap van de afzender. Maar misschien zijn er ook gezellige familiekiekjes waarin Max Bajetto in pyjama de krant leest. Misschien.

Mijnmeren over foto’s is heerlijk. En nuttig. Staren naar de foto en denken:

  • waarom zo en niet anders
  • wie heeft de foto gemaakt
  • wie staat er niet op
  • wie betaalde voor de foto

Militair

Max Bajetto was een van de hoogst opgeleide officieren van zijn generatie. Wie als militair de Koninklijke Militaire Academie (Breda) en de Hogere Krijgsschool (Den Haag) volgde, had goede papieren om door te stijgen naar de hogere regionen, indien het eigen gedrag en optreden daar reden genoeg toe gaven. Bij Bajetto was dat zo. Uiteindelijk bereikte hij de rang van luitenant-generaal (titulair).
Als militair werd hij geplaatst in Bandoeng, Magelang, Palembang, Meester-Cornelis, Ambon, Batavia en Semarang. Dat geeft te denken over het grote aantal onder hem dienende ‘mindere militairen’, zoals de lagere rangen werden aangeduid. Wie zou er iets over Bajetto hebben geschreven, hebben doorgegeven? Zijn vrouw Betsy de Lange en kinderen reisden vermoedelijk mee.
Militair of niet, Bajetto bemoeide zich met politiek. Hij toonde zich voorstander van het ‘Rijksverband’, en dus van de koloniale status van Indië. Indertijd klonken ook andere stemmen: Indië onafhankelijk, Indië als Indonesië – wat twee verschillende zaken zijn. Eenmaal Nederland werd Bajetto gekozen in de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Meedoen met het bestuur. Als lid van de Katholiek Nationale Partij werd hij zelfs drie jaar voorzitter en bekleedde hij andere invloedrijke posities.
Dat stemt tot nadenken over Indische Nederlanders in de politiek. Wie waren het, wat waren hun standpunten?

Maar nu de vendutie.

 

Generaal-majoor

vendutie Hij is dan kapitein-adjudant, dus we zitten nog voor 1918.  Hier leren we de man al een beetje kennen. Hij besteedt het uit, hij is niet zomaar iemand: kapitein-adjudant en met drie voorletters. En ook: vendutie op oudejaarsavond bij hem thuis. Het adres staat er: Naripan 24. Vermoedelijk zijn we nog in Bandoeng. Misschien was hij weemoedig gestemd over alles dat hij achterliet, of wist hij: lekker, morgen een nieuw jaar, hopelijk eindigt dan de oorlog. De Eerste Wereldoorlog stopte pas eind 1918, met grote verliezen.

Bajetto zou een mooie carrière maken.  De Indische Courant schrijft op 28 augustus 1934:

  • Naar het Nieuws meldt, zal de commandant van de eerste divisie generaal-majoor M.L.F Bajetto den dienst medio Mei 1935 met pensioen verlaten, en spoedig daarna per m.s. ‘Baloeran’ repatrieeren.

Hij was in 1908 getrouwd met Betsy de Lange. In 1915 plaatsten ze een zeer droevig familiebericht in de krant: “Gisteren overleed onze jongste lieveling Pauline Reina.”

 

Dames-bureau

“Eene coll. Planten.” Met deze opsomming begint de grote advertentie. Ik kreeg meteen zin in het schrijfbureau met draaistoel.  Het Dames-bureau klinkt dan opeens zo klein. Daar zat Betsy natuurlijk aan. Dat voor-ameublement is geschikt voor diners met veel gasten.

Interessant dat ze een boekenkast hebben. Wat zouden ze lezen? Dat staat er dan weer niet bij.

 

 

 

 

 

Kinderkastje

Het onderste stuk van de vendutie advertentie. Zou het kinderkastje nog van Pauline Reina zijn geweest? Dat vraag je je dan toch af.

Ik las een familiebericht van twee jaar later, een aankondiging op 5 mei 1919 van hun dochter Elisabeth Louise. Dan zit het gezin in Magelang. Daar zat Pa van der Steur ook met zijn tehuis.

Lijntjes trekken is leuk. Zou de kapitein Pa gekend hebben? Grote kans van wel. Pa kon extreem goed netwerken en juist in deze tijd kreeg hij steeds meer monden te voeden. Plus, hij had zijn christelijk militair tehuis voor mannen die behoefte hadden aan huiselijke gezelligheid.

 

 

 

Tweede Kamer

Zoef ik snel door naar Nederland. In 1937 wordt Max Bajetto dus lid van de Tweede Kamer. Hij woont in Den Haag, Stadhoudersplein 17 en later Breitnerlaan 31. Op de website van Parlement.com lees ik nog veel meer over hem. Ooit was hij dus een bekende Indische Nederlander.  Ik lees ook, dat hij twee zoons en vier dochters kreeg, en dat er één jong gestorven meisje was. Haar naam staat er niet bij, maar u en ik kennen die nu. Zij hoorde er ook bij.

Ik blijf kijken naar de vendutie-advertentie, middenin in de oorlog, en ik voel me verbaasd dat er alleen wat speurwerk nodig is om middenin een levensverhaal te belanden. Leve de oude Indische kranten, met wat geduld en tijd om te mijmeren, gaat de vervlogen Indische tijd weer voor ons leven.

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u meer informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u het meteen goed aanpakt, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • maak een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook

Het verlangen naar Chineesche broedertjes

Chineesche Broedertjes is vermoedelijk de naam voor een bepaald type koekjes. Er gaat veel suiker in en twee eieren, afkomstig van eenden. En ook nog twee eieren van kippen. Rond 1901 begreep iedereen waarom.

En nu niet meer, vermoed ik.

Kent u dat verlangen, van o kon ik dit of dat nog eens eten? Ik voel dat als ik oude kookboeken doorblader. Hoe ouder, hoe beter. Dan zie je recepten waarvan je denkt: wat.is.dat.
Dat heb ik dus met Chineesche Broedertjes.

Kookboek

In dat klassieke kookboek vond ik het recept. De titel is: Groot nieuw volledig Indisch kookboek Van Goor Zonen: Den Haag/Brussel, [zonder jr, eerste dr. 1902] De schrijfster is nog steeds een bekende naam: mevrouw J.M.C. Catenius-van der Meijden. Intimi mochten Koba zeggen.

Recept
Hier is het recept voor Chineesche Broedertjes:
Twee eendeneieren, 2 eetlepels legèn, 2 pond meel, 2 kippeneieren, een paar lepels boter, 4 lepels witte suiker, 1 kopje legèn, was.

  • De eendeneieren worden met de twee lepels legèn tot wit schuim geklopt; daarna worden de kippeneieren goed geklopt en het meel en de boter er door geroerd, daarna ook de suiker en het kopje legèn.
  • Wanneer met dit beslag goed heeft gemengd, laat men het, liefst in de zon, een paar uur rijzen.
  • Vervolgens neemt men eenige Chineesche theekopjes, die men met gesmolten was en boter bestrijkt en met dit beslag voor ¾ vult, waarna men het nog een uur in de kopjes laat rijzen. Men bakt ze in een over (of penggorèngan) met éérst van onderen, daarna van boven vuur.

Van koken heb ik weinig verstand, dus ik kan niet bedenken of dit een moeilijk recept is. Het is kort, dus dan moet de kok misschien ervaren zijn. Wat legèn is, weet ik niet en zelfs Google laat me hier in de steek. Zijn eendeneieren overal te koop?  En dan is er nog de vraag, waarom dit nu juist heet zoals het heet. Chineesche Broedertjes. Mevrouw Catenius is helaas niet meer, ze stierf in 1926. Nog geen honderd jaar geleden, pas een paar generaties terug.

Taart

Ook vond ik recepten voor Chineesche pasteitjes. Eerder, in een KNIL-kookboek stonden de Javaansche poffertjes. Gerechten met een zweem van etniciteit.
Wij hebben in Nederland alleen iets als Arnhemse Meisjes, maar dat heeft weer weinig met etniciteit te maken.
Mevrouw Catenius geeft ook een algemene ‘Koningstaart’, voor de eerste drie vorsten en (nu kijk ik in de kookboek-editie van 1942) twee geweldige vorstinnen-taarten:

1174 Koningin Wilhelmina-taart
Een half pond witte en 1/2 ons bruin geroosterde amandelen, 6 eiwitten, 1/2 pond witte suiker (voor de witte amandelen) en 1/2 ons witte suiker (voor de bruine amandelen), 9 eierdooiers, waarvan 6 voor de witte en 3 voor de bruine amandelen, 4 lepels aardappelmeel, 6 eiwitten, 1/2 ons gestampt geroosterd brood, een groot glas wijn, boter, oranje, rood en wit suikerglazuur.

  • De witte amandelen worden met de witte suiker fijngestampt en met drie eiwitten fijngewreven; de bruine amandelen worden eveneens met de suiker en drie eiwitten op dezelfde manier bewerkt.
  • Door de witte massa roert men zes, door de bruine drie eierdooiers, goed schuimend. Nu roert men in de witte massa het aardappelmeel en het geklopte wit van de zes eieren.
  • Dit beslag wordt vervolgens in twee helften verdeeld, waarvan de eene wit blijft en de andere helft oranje wordt gekleurd. (Zie goede kleuren recept No. 1007).
  • Door de bruine massa roert men drie tot sneeuw geklopte eiwitten, in oranjebloesemwater gedrenkt broodkruim en rood karmijnkleursel.
  • Men bakt nu deze massa in een hoogen taartenvorm (springvorm) inde volgende lagen: de onderste rood, de midden laag wit, de bovenste laag oranje. De vorm wordt in een matig verwarmden oven geplaatst.
  • Als de taart goed gaar is, dan laat men haar bekoelen en glaceert ze, bovenop, met oranjeglazuur, waarop men, als dit droog is, met wit spuitglazuur de letter W met een kroon daarboven, stelt.

Koningin Emma, 1866 (Rijksmuseum)

1175 Koningin Emma-taart
Een taartkorst met opstaanden rand. (Zie No. 1151 en 1152), in marasquino gedrenkte biscuits, frambozen- of marasquino bavaroise (No. 1262) of vanille-vla, geslagen room, suikerglazuur.

  • De taartkorst wordt eerst doorbakken; hierin doet men een laag room- of vanille-vla, daarop den marasquino gedrenkte biscuits; dan bakt men de taart ongeveer ¼ uur in den licht verwarmden oven, maar zorgt daarbij dat de biscuits niet bruin zijn gebakken.
  • Vervolgens doet men op de biscuit een laag bavaroise en een laag geslagen room en versiert de taart, hier en daar, met figuren van suikerglazuur.
  • De taart mag dan niet meer in den oven.

Vragen om over te mijmeren:

  • Het is een puzzel wat voor oven hier nodig is om hetzelfde effect te krijgen. Gas, toen al? Of houtskool?
  • Anno 1942 was koning-moeder Emma nog steeds een naam van betekenis en dat terwijl ze in 1934 bevorderd werd tot heerlijkheid. In het tv-loze tijdperk kwam zulk nieuws volop in de kranten en tijdschriften, en velen waren geraakt. Emma was zeer geliefd in Indië; ook vanwege haar werk voor de tuberculosebestrijding, deze taart werd vast op haar verjaardag op 2 augustus gemaakt. Wilhelmina was jarig op 31 augustus, van oudsher de koninginnedag.
  • Wilhelmina is anno 1942 al heel lang koningin der Nederlanden, ze werd in 1898 ingehuldigd.
  • Deze vierde druk verscheen in 1942, wat een jaar, in het sombere licht van de oorlog, hoe zou dat toen geweest zijn

Misschien reken ik mezelf rijk met de herinneringen, maar weet er nog iemand iets over deze recepten?

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u meer informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u het meteen goed aanpakt, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • maak een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook

Stoomcursus LIVE in Den Haag: schrijf het op

Een stoomcursus LIVE wat is dat nu weer?
Eigenlijk een tweedelige online workshop, maar nu ga ik in de zaal staan van het Indisch Herinneringscentrum, om u te helpen.

Hoe bent u voor de stoomcursus LIVE:
“Eh…”
Want u wilt schrijven, over de familie, over uzelf, over twee generaties, over uw vader of moeder maar het lukt niet, u heeft geen structuur, u heeft geen begin, het zit allemaal in uw hoofd maar het staat niet op papier.
U weet niet hoe.

Hoe bent u na de stoomcursus:
“Wacht even, ik ben aan het schrijven”

“Nu weet ik hoe ik moet beginnen”

En dat komt door wat u die middag heeft ontdekt:

  •  voor de pauze maak ik met u een plan voor uw schrijfproject
  •  na de pauze bespreek ik met u de uitvoering ervan.

De stoomcursus leert u wat u moet doen om uw verhaal op papier te zetten, met gemak en plezier.
Wilt u dat?

Die middag krijgt u praktische aanwijzingen om mee aan de slag te gaan. Als u oplet en meedoet, tenminste.
Want bij aanvang leg ik voor iedereen papier en potlood op tafel, en als u niets opschrijft dan zie ik dat.

[maxbutton id=”1″]
 

Het Indische verhaal

U merkt, ik ben streng. Dat is uit liefde, omdat ik graag wil dat er meer verhalen uit en over het Indische komen. Mensen-verhalen, bij voorkeur. Zoveel mogelijk over het dagelijks leven. Hoe ze woonden, met wie ze omgingen, wat ze in de krant lazen.
Dat soort verhalen zijn er zo weinig.

Daarom ben ik indertijd begonnen met de Indische Schrijfschool. Ja, en ook omdat ik terugdacht aan mijn Oma, met wie ik destijds correspondeerde. Nu pas weet ik wat ik haar wil vragen, maar ze is er niet meer. Ze had vast antwoord gegeven, maar uit zichzelf vertellen, nee.
En zoals mijn grootmoeder zijn er meer. Degenen die wachten op vragen en niet zelf vertellen. Jongere generaties weten niet eens wat ze zouden kunnen vragen.

Binnen de Indische gemeenschap draagt nu de Tweede Generatie de verantwoordelijkheid voor het doorgeven. Zij zijn opgegroeid bij ouders die in Indië zijn geboren. Vaak reisde de oorlog met deze ouders mee, met alle gevolgen van dien.
Omgaan met emoties. Omgaan met loyaliteit. Een eigen stem vinden, om de eigen waarheid te vertellen.
Daar heb ik het ook over straks, op een rustige en veilige manier. Ik stel geen moeilijke vragen daarover.

De cursus is voor 60plus, dat helpt bij het gevoel onder elkaar te zijn. Bent u 80 of 90 jaar: nog beter. Bent u 18 jaar dan zeg ik, niet doen. Elke generatie heeft een eigen manier om naar het verleden te kijken, en aan de randen overlapt het, dat is waar.
Onder ons is een fijn gevoel. Daarom is er die grens.

Hoe weet ik dit allemaal?

Uit mijn praktijk. Ik ben gepromoveerd onderzoekster en schrijfster van meer dan 30 boeken, de meeste over Indië. Dus wat ik weet, geef ik die middag aan u door.
Ik werk nu aan de biografie van Karel van der Heijden (1826-1900, een razend interessante man. Ook met dit boek volg ik het stappenplan waar ik straks over vertel.

[maxbutton id=”1″]
 

Voor wie is het

  • u denkt al tijden ik wil mijn verhaal op papier zetten
  • u ziet door de bomen het bos niet meer
  • u heeft informatie maar geen structuur
  • u heeft behoefte aan een duwtje in de rug en dan kunt u verder met uw schrijfproject
  • u heeft zin in een gezellige middag in de zomer, waar u wat aan heeft, anders gaat u wel naar de Bijenkorf

Voor wie is het niet

  •  uw verhaal is al zo goed als af en u wilt dat ik het in de pauze lees (dat gaat niet lukken)
  •  u denkt, geinig, ik ga eens kijken hoe ze het doet maar u heeft geen serieus plan
  •  u brengt alle kleinkinderen mee wegens het is uw oppasdag, en kinderen krijsen nu eenmaal en rennen doen ze ook, dat vindt u leuk. (Ze kunnen in het café, bedenk ik nu)

Vragen die aan de orde komen zijn:

  • hoe moet u beginnen
  • wat is structuur en hoe kom ik eraan
  • hoe maak ik van mijn verhaal een boek (is niet verplicht)
  •  hoe hou ik het boeiend zodat het geen opstel is
  •  waar vind ik informatie
  •  hoe combineer ik historische informatie met het verhaal
  •  wat als u via uw ouders de oorlog meekreeg en u wilt geen slecht woord over ze schrijven, maar ja u heeft er wel schade door opgelopen
  • hoe komt u aan een uitgever

Heeft u een andere vraag, wilt u dat ik twee-drie pagina’s lees, laat het me weten via het onderstaande formuliertje. Met uw mailadres erbij kan ik u terugmailen.

Ja, ik heb een vraag voor de workshop

"*" geeft vereiste velden aan

Naam*

Opgeven voor de workshop gaat zo:
Wanneer: vrijdag 25 juli 2025
Hoe laat: 1400-1600 uur
Waar: Indisch Herinneringscentrum, Sophiahof Den Haag
Meer lezen over opgeven en ticket: klik hier en kijk

Maar waar bleef de concubine?

De concubine, zo heette het toneelstuk dat een zekere ‘Totok’ had geschreven. Geen pseudoniem dat vertrouwen wekt, als het over zogeheten Indische toestanden handelt.
En dat ging het, het was ‘Een Indisch drama’, opgevoerd in 1918 en 1919 in Nederland.
Een drama was het zeker.

Huishoudster

De kranten en tijdschriften sprongen er meteen vol kritiek op, en dat had niets met het concubinaat van doen. Eerst het toneelstuk zelf.
In De Haagsche vrouwenkroniek las ik een recensie van Jacqueline Reyneke van Stuwe. Ze vermoedde wie de vrouw achter het pseudoniem was: mevrouw Elisabeth Overduyn-Heiligers, de schrijfster van vele Indische romans. Over de concubine schreef ze:

  • de Chineesche huishoudster van den controleur Haersma, vrij passief; zij laat met zich doen, en treedt zelf weinig handelend op, maar er is zooveel weemoed aan dit arme slachtoffer van Europeeschen willekeur, haar doodsangst, haar verdriet en wanhoop zijn zoo goed weergegeven, dat men, deze aanschouwend, meermalen een brok voelt opkomen in de keel.

Advertentie in Koloniaal Weekblad, november 1918

Dit is Inah. Haar naam lees ik weer in Het Leven, een tijdschrift dat ook foto’s plaatste. De dan beroemde actrice Annie van Ees speelt Inah. De bijschriften van die foto’s vertellen haar verhaal:

  •  locatie: een militaire buitenpost aan de oostkust van Sumatra, dus we zijn in KNIL-kringen
  •  voor de zogeheten pacificatie van Atjeh (dat is een raadsel, maar ik gok rond 1900)
  •  Inah is de dochter van een Chinese man en een inheemse vrouw
  •  de vader heeft Inah verkocht aan Frans van Haersma
  •  Inah en Frans hebben een dochter, Nettie

Het tijdschrift meldt er ter geruststelling bij dat vrouwen als Inah gewoon konden weggaan. Waarheen, is me onduidelijk. Zeker naar huis, om nog een keer verkocht te worden. Ja, het is wel 1918, maar informele vrouwenhandel bestaat nog steeds.
Misschien wilde de Indische mevrouw Overduyn dat even fijntjes onder de aandacht brengen, juist omdat nu Nederlandse vrouwen stemrecht kregen. Pro memorie: 1917 passief kiesrecht (gekozen worden) en in 1919 actief kiesrecht (zelf stemmen).

De kapitein de Roeve

Nu het KNIL-effect. Dat is er natuurlijk al in de locatie van de buitenpost. Daar is de kapitein de Roeve gestationeerd met zijn vrouw. Een ongelukkig huwelijk is het.
De controleur Van Haersma blijkt verliefd op mevrouw De Roeve en hij vraagt haar om te scheiden en met hem te trouwen. Hij belooft haar om Inah weg te sturen (wel de moeder van zijn dochter).
Mevrouw de Roeve wenst niet te scheiden, ook vanwege de twee kinderen die ze heeft.
Van Haersma aanvaardt dat.
Hij stuurt Inah weg.
Juist de aanvaarding maakt de kapitein de Roeve woedend. (wat op zich lief is, omdat hij zijn vrouw dus niet zomaar iemand vindt)
Vervolgens eist de kapitein genoegdoening voor de belediging van het zomaar-aanvaarden: hij en de controleur gaan dobbelen, wie verliest, moet zich doodschieten.
Dat is de controleur Van Haersma.
En dan blijkt Inah terug te zijn, gezien de mislukte huwelijksplannen was er weer ruimte. Ze vraagt of ze voor altijd bij hem mag blijven.
Van Haersma zegt ja, wetend hoe kort het zal zijn, want: verplichting zichzelf dood te schieten.

Het is bepaald een toneelstuk dat ik graag had gezien. De kapitein is wat overgevoelig waar het zijn eer als echtgenoot betreft, maar anderzijds verstandig. In legerkringen is voor officieren het duel verboden, dus zo vermijdt hij schade aan zijn carrière.
Van Haersma is ofwel dom ofwel een schoft, wat eigenlijk best samen gaat. Dat dobbelen en doodschieten is tot daaraan toe, maar had dan om de moeder van je dochter gedacht en haar getrouwd. Met een weduwepensioen staat ze wat sterker in het leven.
Frappant is dat juist in deze tijd het kazerneconcubinaat in fasen wordt afgeschaft. Het was niet meer te combineren met het zelfbeeld van Nederland als christelijke natie. Dus dat was er ook, op de achtergrond.

Annie van Ees als Inah en C. van Kerckhoven als Van Haersma (Weekblad voor Indië, 27 april 1919)

Geliefde actrice

Het publiek had kennis van de kwesties vrouwenkiesrecht en kazerneconcubinaat. De kranten publiceerden er voldoende over. Zo was dus die tijd, waarin ‘de concubine’, Inah dus, tot het publiek moest spreken. Annie van Ees was in Nederland wereldberoemd; voor haar kwamen ook veel mensen. En als je dan een geliefde actrice zo ziet lijden…
Hier ging het mevrouw Overduyn vermoedelijk om. Dat meeleven opwekken. Besef doen ontwaken hoe machteloos sommige vrouwen overzee waren.
Jaqueline Reyneke van Stuwe had het gevoeld.

Daar hadden de veelal heren van de pers geen boodschap aan. Neergesabeld werd het stuk. Niet Indisch, want zulke dingen gebeuren overal. Ongeloofwaardig (weer een andere krant). Immoreel (de katholieken). Nee, er was niets aan of in het het toneelstuk dat deugde, helemaal niet.

Waar Inah bleef, stond nergens te lezen.
Dat moesten ze maar raden.

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u meer informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u het meteen goed aanpakt, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • maak een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook

“Dit was nu het leven van een frontsoldaat. Krankzinnig!”

Bo Keller

Bo Keller in de KNIL-tijd/ Nederlandse Krijgsmacht.nl

Bo Keller (1928-2020) heb ik een paar keer mogen ontmoeten. Ter ere van Veteranendag denk ik extra aan hem. Bo (George Wilhelm) was een man met een verhaal. Hij zat bij het KNIL en ging daarna naar de Korea-oorlog. Hij mailde me destijds: “Ik weet niet of dit verhaal goed overkomt, maar zo’n bijzondere oorlogsfrontherinnering uit het verre Korea mag niet verloren gaan.”

Dat vond ik ook. Daarom was en ben ik blij dat ik zijn verhaal mocht publiceren. Dit is geen groot biografisch stuk, die zijn elders te vinden, wel een dag om opnieuw een ervaring te lezen die immers juist vandaag, juist nu, gehoord mag worden.


Op Facebook lees ik veel oude herinneringen en zo viel bij me verschillende herinneringsklepjes open op mijn oude dag. Er waren in deze afschuwelijke oorlog ook wel vele leuke momenten geweest aan het front dan alleen akelige gebeurtenissen.

Onze maat Swaab

Ons peloton had in de vooravond een gedeelte van de veroverde Chinese loopgraven toegewezen gekregen. In mijn groep zaten enkele Indische jongens uit Nederlands Nieuw Guinea waaronder ik.
We waren moe. De wachten werden ingedeeld. Een ieder begaf zich in het duister, dat af en toe verlicht werd door  wat verlichtingsgranaten die een tijdje in de lucht bleven hangen.
De nacht verliep vrij rustig.
Wij Indische jongens staan nogal vroeg op om aan de koffie en tevens op temperatuur te komen. We zaten daar zo gezellig mogelijk te donggengen (slappe praat) toen opeens onze maat Swaab haastig uit zijn wachtgedeelte kwam, naar ons rende en ons toeriep: ‘een dooie Chinees, een dooie Chinees.’ Onze korporaal Micka hield hem staande en bracht hem tot rust.

Lieflijk toegedekt

Wat vertelde Swaab? Hij liep die avond naar zijn toegewezen plekje in de loopgraaf en struikelde over een persoon die op de grond lag en volgens zijn verhaal, bromde deze man toen hij tegen hem aan liep. In zijn wachtuur zag hij dat deze persoon krom lag. Hij dekte hem toe met een deken en ging naderhand tegen hem aan liggen slapen.
In de ochtend hoorde hij ons kwebbelen en stootte hij de persoon die naast hem lag aan. Nu pas zag dat het ’n Chinees was en nog dood ook, die hij als zijn kameraad lieflijk toegedekt had. De hevige schrik zat er bij hem goed in.
Vanaf die tijd noemden we Swaab: ‘dooie Chinees.’

Regiment van Heutsz

Wij waren bij het Nederlands Detachement Verenigde Naties (N.D.V.N.), Regiment van Heutsz. B. compagnie. De eerste aanvulling vanuit Nederlands- Nieuw Guinea 1951. Via Biak-Guam-Manilla-Japan waren we in Korea aangekomen waar we werden gelegerd op de oevers van de rivier de Han. We werden vrij direct naar het front gezonden.
Daar hebben we verschillende gevechtsacties mee gemaakt en in de wintermaand 1951 speelt dat verhaal af tijdens de gevechten genoemd de ‘IJzeren driehoek’ in Noord Korea. Tijdens de Korea Oorlog vochten we tegen de Noord-Koreanen en tegen de Chinese troepen, die de Noord-Koreanen te hulp schoten.

Heuvels

De gevechten voor ons Nederlanders vonden voornamelijk plaats in de Koreaanse heuvels, waar beide partijen zich duchtig te weer stelden en langs hun lange front smalle diepe diepe sleuven groeven (loopgraven). Er waren ook bunkers met alles daarop en daaraan, te weten mitrailleurs, en observatie-opstellingen – zowel open als afgedekt – boobytraps en nog meer akelige voorwerpen.

Frontlijn

Bo Keller in Korea (Nederlandsekrijgsmacht.nl)

Wij ‘vrijwilligers’ worden zo dicht mogelijk voor hun frontlijn gebracht, meestal op zo’n halve kilometer afstand. We stappen uit de voertuigen en staan al direct bloot aan de Chinese/Noord-Koreaanse kanon en mortiervuur, dat heel akelig is. De grond rondom leek soms op kokend water.

Ons klein makend en vaak biddend maken we gebruik (hebben ’t geleerd) van terreinplooien. Liggend, kruipend en hardlopend gaan we zo goed mogelijk voorwaarts. Dan pakweg de laatste 50 meter, stoppen we.

Even halen we diep adem (krankzinnig), zetten de bajonet op het wapen en gaan uit al onze wapens vurend, gillend etcetera (zelfs eens de strijdkreet ‘Van Heutsz- van Heutsz’ gehoord om ons wat extra moed te geven) voorwaarts. Meestal omhoog de bult (Tjot) op.

Loopgraven

De vijand had al van te voren een ware HEL over zich heen gekregen (vliegtuigen -tanks-kanonsvuur en veel rook). De overlevende vijandelijk verdedigers zitten dan vol verwachting in deze ‘loopgraven;’ ons op te wachten met onder andere een ware regen van handgranaten ons toegooiend.
Dan na heel veel onvriendelijkheden over en weer nemen wij hun plaatsen in. Daarna maken we gebruik van hun loopgraven of kuilen om hun tegenaanval af te wachten en onze eigen verliezen op te nemen.

Dat voorval van de ‘dooie Chinees’ was na deze laatste controle, toen wij de nacht ingingen en tijdens de volgende ochtend.

Dit was nu het leven van een frontsoldaat. Krankzinnig!


Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u meer informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u het meteen goed aanpakt, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • maak een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook

Bent u of kent u een Rhemrev?

Rhemrev is de állerbeste Indische achternaam die er is. Want u hoort het en u weet: Indisch. En dan kijkt u wie is het. Daarna gaat het verder: u kende een Rhemrev, nog via de tante van een grootvader, of een oom, wie was het nou, in ieder geval, in Bandoeng woonden ze in dezelfde straat.

Zulke gesprekken zijn heerlijk. Er borrelen meer namen op van vroeger. Meer verhalen. En hoe verschillend die verhalen ook zijn, de conclusie is steeds hetzelfde: Indische families zijn een wereld om in te wonen.

Omdat ze allemaal van elkaar familie zijn.
Of elkaar kennen. Wat misschien een gradatie van familie is.

Rhemrev

Dus toen ik luitenant-kolonel b.d. Richard Rhemrev ontmoette, dacht ik meteen: Rhemrev! Indisch! Ik kende zijn grootvader, de majoor Rhemrev, uit de vooroorlogse Indische pers.
Richard vertelde dat hij de vierde generatie militair in zijn familie is. Ook de vierde generatie goed gedecoreerde militair. Er zijn foto’s. Ook van zijn reis naar Atjeh, waar hij als voorzitter van de Stichting Peutjoet was. u weet, dat is het grote kerkhof dat in de Atjeh-tijd is aangelegd.
Ik dacht, dan zal hij wel lekker ontvangen zijn, als kleinzoon van de voormalige vijand. Maar dat was een ander verhaal dan ik dacht.

Dit is eigenlijk een aanloop tot wat ik u met blijdschap wil laten weten: volgende week vrijdag mag ik een heerlijke middag in de Haagse Sophiahof presenteren over en met de Indische familie Rhemrev, dat wil zeggen, ik interview dan Richard Rhemrev. Hij heeft me zijn halve album met familiefoto’s gestuurd, dus die zet ik in de powerpoint voor ons allemaal straks, en dan kunnen we hem alles vragen.
Ook komt hij in uniform.

Waar gaat het over:

  • Hoe is het om een Rhemrev te zijn
  • Wat is dat voor familie
  • Bestaat er iets als Indisch militair DNA
  • Hoort dat alleen bij het KNIL
  • Wie waren de vorige Rhemrevs
  • Wat betekende Indisch zijn voor een Rhemrev
  • Hoezo dan die naam
  • Wat gebeurde er in Atjeh

Dat zijn vragen waar andere vragen onder liggen, meer over deel uitmaken van een familie:

  • wat neem je aan van de generaties voor je
  • wat neem je over en wat niet
  • wat doe je ermee als je een andere visie, een ander perspectief hebt op de tijd van toen
  • wat geef je door aan de toekomst

Maar wacht, er is meer.
Ik vertel het nou van achter naar voren.

Maarten Fornerod

De stamboomdetective

De middag begint met een meeslepend optreden van de stamboomdetective Maarten Fornerod (Indische Genealogische Vereniging, IGV) Hij demonstreert via een live internetverbinding een zoektocht in de bronnen. Hoe vind je een Rhemrev? Wat doe je met al die zijtakken? Zijn die er dan wel en waar? Vragen uit het publiek zijn welkom.

Prikbord

Dan is er pauze. Voor even wat eten, drinken en vragen stellen. En om het Prikbord te bekijken. Wilt u iets weten, bent u op zoek naar een familielid of iemand met een specifieke naam, of iets dat met Rhemrev te maken heeft, mail het de Sophiahof dan komt het in print op een plakbord. En wie weet. We denken dan allemaal mee.

Voor iedereen

Het is voor iedereen, dus maakt niet uit of u Indisch bent of niet, of een Rhemrev bent of niet, als u voelt: dit is wat voor mij, ik heb zin in gezelligheid, dan bent u van harte welkom.

Overzicht
Nu even voor het overzicht.
wanneer: Vrijdagmiddag 27 juni 2025
waar: Sophiahof- Den Haag

Indische families: Richard Rhemrev
heden verleden toekomst
praten – lachen – ontmoeten
de grote familieburenvriendenkennissenikwilerookbijkoempoelan
dus voor iedereen die naar Indische gezelligheid verlangt
en wil dat het ook ergens over gaat

gastvrouwe: Vilan van de Loo

13:30 uur – Inloop
14:00 uur – Start programma Indische Families

  •  Stamboomdetective Maarten Fornerod
  •  Prikbord in de pauze
  •  Interview Richard Rhemrev

16:00 uur – Borrel
17:00 uur – Museum sluit

Opgeven en tickets: klik hier en lees verder
(of kopie en plak de link: https://www.museumsophiahof.nl/agenda/indische-families-een-wereld-om-te-wonen )

PS Ik heb er nou al zin in, komt u ook?

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u meer informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u het meteen goed aanpakt, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • maak een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook

Over het veel te groot aantal ernstige auto-ongelukken (1918)

Autoverhuurbedrijven Hudson en Essex te Soerabaja, circa 1930 (KITLV 30259)

Auto-ongelukken, daar stonden de kranten vol mee. Ik bladerde door de kranten van 1918, omdat ik in mijn favoriete Weekblad voor Indië een merkwaardig stuk over een ongeluk had gevonden. Dan wil je meer weten.

In de Preanger-bode eind maart van dat jaar vond ik een aanklacht, tegen de overheid die geen greep had op het toenemend autoverkeer. Doden en gewonden, ellende alom, en de oorzaken?

  • …er wordt hier in Indië over het algemeen véél te hard gereden.
  • Aan den eenen kant is er gemis aan contrôle en reactie van den kant der politie, wat het misbruik in de hand werkt; aan den anderen kant komt het stuur maar al te vaak in handen van beslist onbevoegden (roekelooze inlandsche chauffeurs, onvolwassenen en half-beschonken volwassenen).

Daar stond nogal wat: te hard rijden, nul gezag, drank in het verkeer, roekeloosheid en zowat kinderen aan het stuur. ’t Lijkt me allemaal even waar. Indië zat nog steeds in de gewenningsperiode van de auto; ik las in Historiek dat de eerste er pas in 1894 was.
De Preanger-bode concludeerde somber, dat mensen alleen maar sneller gingen rijden, als de overheid niet zou ingrijpen:

  • Moge dan, zoolang dit laatste niet het geval is, een telkens herhaald beroep op de naastenliefde, het gezond verstand en het eigen belang der auto-bezitters, met een verwijzing naar het veel te groot aantal ernstige auto-ongelukken, dat in Indië plaats vindt, eenige uitwerking hebben.

Dat was een mooie wens-gedachte. Al een paar maanden na dit artikel werd het volledig onderuit gehaald met het zoveelste ernstige auto-ongeluk, ditmaal bij Semarang. De hoofdrol is weggelegd voor de auto, maar dat blijkt later pas.

Wielen omhoog

Daar lag de Hudson, met de wielen omhoog, en bekeken door een nieuwsgierige bevolking. Weekblad voor Indië, 1918

Eerst het ongeluk, dat vol staat met woorden die iedereen toen begreep. Ik volg het Weekblad voor Indië:

  • De auto kwam van Probolingo en had, behalve den inlandsche chauffeur, als inzittenden de heer Smit van Semarang en Zelle van Soerabaja, beiden procuratiehouders van de Indische Handels-Compagnie, die op den terugweg waren naar Semarang via Modjokerto.
  • Vlak voor de djoerang splitst de weg zich in tweeën, één gaat met de brug erover heen en de andere daarlangs; nu moet de chauffeur kolossaal gezucht gesuft hebben want hij reed naast de brug in den afgrond, waardoor de vrachtwagen op zijn kop in de diepte terechtkwam, dus met de wielen omhoog!

djoerang = ravijn

De foto getuigde ervan. Iemand moet er snel met het fototoestel bij zijn geweest, wie, vermeldt het artikel helaas niet.
Dan wordt de administrateur Franken van de suikerfabriek Sedatie erbij gehaald. Misschien is hij de fotograaf. Hij weet wat er moet gebeuren:

  • Beide heeren lagen nog onder de auto, de heer Visser Smits bewusteloos; zij werden er onder uit gehaald en in de woning van de assistent-wedono gebracht, waar de heer Cohen Tervaert, chemiker der s.f. Sedatie, beiden een noodverband aanlegt.
  • De heer Visser Smits was intusschen tot bewustzijn gekomen.
  • De heer Zelle bleek echter ’t zwaarst gewond te zijn; boven het rechteroog en aan de rechterknie was hij ernstig geblesseerd. De verwondingen van den heer Visser Smits hadden zich bepaald tot kneuzingen.

De administrateur brengt de mannen naar de kliniek van dokter De Graaf te Modjokerto. Daar werden ze behandeld en vervolgens ontslagen.
En de derde inzittende, de chauffeur?
Weg.
Niet op de foto.
Maar wel in het verhaal:

  • Later in de middag – het ongeluk vond ’s middags om 1 plaats – werd hij door de kampoeng-politie gevonden doordat hij bij haar komst er vandoor ging en zichzelf dus verraadde: hij wist er geen verklaring van te geven waarom hij was weggelopen. […]
  • Voor alle zekerheid werd hij meegenomen en viel door de mand.
  • Het auto-ongeluk was door zijn schuld ontstaan; onder het rijden was hij ingedut…

Dat kon toen dus ook al, slapen achter het stuur. De twee passagiers hadden het kennelijk niet gemerkt.

Hudson

Voor de lezers van het Weekblad voor Indië was dit alles een aanloop tot een moment van ja-natuurlijk glimlachend knikken, toen ze de laatste regels lazen:

  • Wat de auto betreft, zij heeft niet zoo erg geleden; de carrosserie was aan de linkerkant wat ingedeukt, de kap, die gesloten was, vernield en de voorruit versplinterd.
  • Een uur na het ongeluk werkte de motor nog – de auto was een Hudson!

Een… wat?
Een Hudson. Destijds een geweldig goed automerk. Iedereen kende het. Er bestonden speciale Hudson-garages, en er verschenen extra dure uitvoeringen, de droom van en voor elke autobezitter.
Ik wou dat ik er meer over wist. En u vast ook. Omdat het dagelijks leven het interessantste is. We kunnen de hele Atjeh-oorlog van achter naar voren opzeggen, maar de mensen, hoe leefden de mensen, daar gaat het om.

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u meer informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u het meteen goed aanpakt, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • maak een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook

Over een Indische jongen die dubbel zijn best deed

Foto uit het Weekblad voor Indië

Willem Assé (1846-1918) heb ik nooit gekend, hij leefde in een wereld ver voor de mijne, en toch verlang ik ernaar hem de hand te schudden.
Met eerbied.
Ontzag.

Indische jongen

Want dit is nu een man die met haast niets begon en alles ervan wist te maken. Alsof toen ook al gold wat na de oorlog ouders hier tegen hun zoons zeiden: dat een Indische jongen dubbel zijn best moet doen.
Dat deed Willem Assé, tot aan zware overspanning toe. Zijn levensverhaal las ik in het Weekblad voor Indië, van 10 november 1918, en toen ik zijn portret zag, bleef ik naar hem kijken. Dat beschaafde, dat zelfbewuste, dat toch-even wegkijken van de fotograaf.
Hij moet zich ook miskend hebben gevoeld, want hij wás miskend.
Ter ere van meneer Assé neem ik stukken over uit het tijdschrift.

Over hoe zijn leven begon. Hij wordt al vroeg opgenomen in een jongensweeshuis te Soerabaja. Geen toelichting is erbij. Misschien was er geen familie meer. In het weeshuis is nauwelijks onderwijs:

  • Eerst op zijn tiende jaar wist hij buiten het weeshuis twee leerboekjes machtig te worden, het één voor de Nederlandsche en het ander voor de Franse taal.
  • Zo heeft deze Indische jongen zich de Hollandsche spraakkunst eigen moeten maken en die taal had zoo geheel zijn liefde, dat hij haar spoedig volkomen meester was.

Daar heb je het al, het dubbel-je-best-doen. Dan begint hij te werken, in 1862 op kantoor bij de Marine en het Stoomwezen te Soerabaja. Hier valt hij op:

  • Stond hij bij chefs en ondergeschikten bekend om zijn correcte taalkennis en om de duidelijke en schone vorm waarin hij zijn gedachten wist uit te drukken.
  • Ook in andere vakken van het lager onderwijs, dat in die jaren zeer gebrekkig was, heeft Willem Assé in de leemte van zijn ontwikkeling door eigen studie voorzien, zodat van hem met recht mocht worden gezegd dat hij was een selfmade man.

Het hoe staat er niet bij, dus dat is een vermoeden. Boeken kopen, ploeteren in de avonden. Nieuwe woorden opzoeken in een woordenboek. Misschien lessen nemen. Het is iets wat elk mens kan doen maar niet iedereen doet het. Want er is karakter voor nodig. Daar schrijft het Weekblad voor Indië ook over:

  • Assé’s grote wilskracht, zijn drang en eerzucht om zich uit zijn armzalig milieu omhoog te werken, wijzen reeds op een zeldzaam sterke geest vooral wel het niet bij pogingen bleef.
  • Zijn superieuren merkten die geest als spoedig op, waardeerde zijn streven naar vooruitgang en reikte hem daarbij de hand.
  • In 1875 werd hij benoemd tot eerste commies.

Hard werken loonde dus. Maar twee jaar later is hij overspannen en moet met verlof naar Nederland. Hij is dan al getrouwd en vader van vier kinderen; hoe het financieel ging, is me een raadsel, gemakkelijk zal het niet zijn geweest.

Verlof

In Delft studeerde Willem Assé verder, zelfstudie weer, en met ‘reusachtige energie’ nog wel. Het resultaat:

  • Te midden van de zorgen voor zijn gezin, dat hij voorbeeldig liefhad, deed hij in tien maanden tijd de studie af waarover anderen enkele jaren behoefden.
  • En hij slaagde schitterend.
  • Zie, dat is een daad “van een Indische jongen”, welke verdient in herinnering gebracht te worden, te meer waar het hier een Indische jongen geldt die zijn jeugd niet in gunstige omstandigheden heeft moeten doorleven.

Terug

Weer in Indië steeg hij op in de ambtelijke gelederen; 35 jaar is hij pas wanneer hij benoemd wordt tot adjunct inspecteur bij het departement van Financiën en twee jaar later tot referendaris. Een harde werker, zoals gezegd, maar ook iemand die te veel van zichzelf vroeg. Want in 1887 moet hij weer met ziekteverlof naar Nederland. Weer terug en dan een bevordering tot een nog hogere functie: die van Algemeen Ontvanger te Soerabaja:

  • Dezen post van vertrouwen vervulde hij twaalf jaar lang met de grootste nauwgezetheid.
  • Zijn onkreukbare eerlijkheid was in ambtelijke kringen spreekwoordelijk geworden en zijn vele vrienden zullen nog lang kunnen getuigen van zijn rotsvaste betrouwbaarheid.
  • Hij heeft zijn land gediend, vijf-en-veertig jaren achtereen, met trouw en eere, en voor zijn gezin was hij in één woord alles.

Wederom gaat het mis met zijn gezondheid, hij moet daarom met ontslag. Een extra blijk van erkenning is er niet. Dat moet hem gegriefd hebben. Zijn chef schrijft hem een brief met steun en troost:

  • Na een leven van zoo lange en inspannende werkzaamheid had ge meer en beter verdiend.
  • Als ik een oogenblikje tegenover een ouden sobat den directeur mag uithangen, dan moet ik u in die hoedanigheid toch bij dezen zeggen, dat het Gouvernement alle reden heeft om uw dankbaar te zijn voor de lange, trouwe en ook gewichtige diensten, die gehad hebt, bewezen.

Het nieuws van den dag voor Nederlandsch- Indië, 18 oktober 1918

Willem Assé heeft nu een onvolledig pensioen, misschien dat hij daarom weer gaat werken. Hij verhuist naar Djokjakarta:

  •  Tot eindelijk het Residentie kantoor zijn vaste werkplaats werd, waar hij dienst deed als Chef van de Contrôle der Sultanskassen.
  • Die betrekking heeft hij tot aan zijn dood 14 oktober jongstleden vervuld.
  • Zijn karakter en zijn werkkracht hebben vriend en tegenstander steeds eerbied afgedwongen en dat hij zeer bemind was, bleek wel op de dag zijner begrafenis, waarbij alle autoriteiten van de Sultanstad, alsmede de Kroonprins van Djokjakarta, de Prins Pakoe Alam en talrijke Javaanse edellieden, als zij de laatste eer bewezen.
  • In Assé is een voortreffelijk land, dienaar en een hoogstaand mens heengegaan, die toch allen, die hem van nabij gekend hebben, niet licht vergeten zal worden.

Op zoek

Het was die laatste uitdrukking “niet licht vergeten” waarmee ik op zoek ging in de oude Indische kranten. Het resultaat was nul. Wel trof ik een familiebericht aan.
Niet veel.
Treurig weinig.
Want wat een bijzondere man moet hij geweest zijn. Een rots in de branding voor velen. En daarbij een inspirerend voorbeeld voor veel Indische jongens, die verder wilden komen in het leven. Het kón, liet Willem Assé zien. Al had het wel een prijs.

Praat met mij
Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u meer informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u het meteen goed aanpakt, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • maak een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook

Het is 1918 en er is weer een kind geroofd

Weekblad voor Indië, december 1918

1918 is geen gelukkig jaar, nergens niet. De Eerste Wereldoorlog woedt door, de Spaanse Griep staat om de hoek en wat Indië betreft, de toekomst is meer dan onzeker.
Want oorlog en het moederland, juist nu Indië iets van een nieuw elan heeft gevonden, want nou ja, in oorlogstijd bleek de kolonie heel wat eigen staying power te bezitten.

Zo’n jaar dus.

Kinderhandel

Op zoek naar de weerklank van grote gebeurtenissen, bleef ik in de oude Indische kranten artikelen lezen over kinderroof, in oktober vielen al woorden over ‘gewetenlooze sujetten’ die uit roven gaan. Het gaat hier om tien kinderen, onder andere uit Toeloeng – Agoeng, bestemd voor China, zo schreef een krant: “De kinderen worden daar verkocht aan kinderlooze ouders.”

Het bleek een netwerk van kinderhandel te zijn. Het Soerabaiasch Handelsblad noemt de aanpak en de prijzen:

  • De bewuste Chinees aldaar, die de kinderen van hun ouders weglokt, heeft een medeplichtige vrouw, die één der kinderen voor de somma van zestig centen aan genoemden Chinees liet.
  • Deze verkoopt ze, volgens zijn bewering, voor f 5 in Soerabaia, waar verder voor hun doorzending naar China wordt zorg gedragen.
  • In China worden enorme prijzen voor deze kinderen betaald, we hoorden bedragen van f 1.000 en meer noemen, al naar gelang van den ouderdom van de koopwaar.

Ja, alle waar naar zijn geld, voor dat soort opmerkingen was de krant dan ook een handelsblad.

Hier en daar klonken ferme woorden van verontwaardiging, maar ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat de zakelijke kant van de kinderhandel net iets interessanter werd gevonden dan het menselijke aspect. Dat was vast anders geweest als het Europese kindertjes waren geweest.

In december was het weer raak met de kinderroof. Wederom – of nog steeds – is de rover Chinees. Het Weekblad voor Indië wist er alles van en plaatste zelfs een foto van de rover met twee kinderen, ik bedoel koopwaar, in de woorden van het Soerabaiasch Handelsblad.

Het kind vertelt

Het begon eenvoudig. Tjin Kin Thaij, afkomstig van Muntok, arriveerde met gezelschap te Palembang: “mede nemende één Chin. vrouw, één Inl. vrouw, en een Chin. kind van— 10 jaar oud.’”
De politieopziener Smith wist: hier is iets mee. Hij liet het kind naar het politie-kantoor komen, waar het zeer welsprekend zijn verhaal deed. Dat neem ik over:

  • Mijn naam is Bang Moek Siri, oud 10 jaar, mijn vader is reeds overleden, maar mijn moeder leeft nog, en woont te Pangkal-Pinang.
  • Ik ging op een zekeren morgen naar de passer, en ontmoette den Chinees die mij hier bracht, hoe hij heet, weet ik niet.
  • Deze vroeg mij met hem mede te rijden in een auto naar Muntok, en vertelde mij een hoop goede dingen van Muntok en van Palembang, en zoo doende ben ik met hem mede gegaan, zonder medeweten van mijne arme moeder, die nu zeker dag en nacht naar mij zoekt.
  • Na hier zoowat vijf dagen vertoefd te hebben, bracht de Chinees mij naar een landgenoot in de kebon, en moest ik daar gaan werken en voor altijd blijven.
  • Eerst nu wist ik dat ik verkocht was en wel voor f 500—; 24 uren ben ik in de kebon gebleven, doch het beviel mij daar niet, ik liep toen terug naar het huis van den Chinees, die mij hier bracht.
  • Deze dwingt mij iederen dag naar de kebon terug te gaan, en slaat mij dan ook iederen dag, omdat ik niet terug wil.

Deel van een advertentie voor de Royal-Bioscope. Deli-Courant, 9 oktober 1918.

Een landgenoot in de tuin, dus. De politieman zet Tjin Kin Thaij meteen gevangen en gaat op verder onderzoek. En hij vindt wat:

  • Den volgenden dag hoorde de politieopziener Smith, dat meergenoemde Chinees zoo wat 4 maanden geleden ook te Palembang is geweest en een Chin. kind van 4 jaar oud voor f260— had verkocht aan den Chinees Liauw Tin Kok van kampong 8 Ilir.
  • Ook dit verhaal kwam in onderzoek het kind van 4 jaar oud werd met den vader (kooper) in verhoor genomen en deze verklaarde het kind van Tjin Kin had gekocht te hebben voor f 260.

Van het tweede kind ontbreekt helaas het verhaal. Wel bekende Tjin Kin Thaij dat hij schuldig was. Na twee dagen liegen, schrijft het Weekblad voor Indië dan, alsof dat het ergste was. Bij het artikel stond de foto die ik hierboven opneem.

Gek is dat, hoe je oog er opeens op blijft hangen, dat woord: kinderroof. En wat een lucratieve handel, met die prijzen. En wat een verdriet moet dat zijn geweest, die kinderloze ouders in China die dan maar een kind kopen, wetend dat ze daarmee andere ouders een diep verdriet bezorgen. En hoe dan het kind, later, denkend waar hoor ik thuis.

Praat met mij

Als u over familie in de oude Indische tijd schrijft, dan heeft u structuur nodig en kennis van de historie. Zo wordt uw verhaal beter en interessanter om te lezen. Werkt u aan zo’n verhaal? Praat dan met mij:

  • voor vrijblijvend advies over historische bronnen, zodat u meer informatie vindt
  • over de opzet van uw project, zodat u het meteen goed aanpakt, dat scheelt enorm veel tijd en hoofdpijn
  • maak een afspraak voor telefonisch overleg via mijn digitale kalender: klik hier en kijk hoe dat gaat.

Wanneer er een nieuw artikel verschijnt, mail ik een berichtje aan degenen die zich hebben ingeschreven. Dan hoeft u niet te zoeken. Inschrijven kan door op het plaatje te klikken. Dan krijgt u meteen een ebook cadeau: Hoe begin ik? 5 gouden tips waarmee het altijd lukt

gratis ebook

Go to Top