Waarom het Indo-Europees-Verbond een aparte vrouwenbond kreeg

Waarom het Indo-Europees-Verbond een aparte vrouwenbond kreeg, was voor mij eerst een vraag met een teleurstelling erbij. Want die geweldige bond, voor en door Indo-Europeanen (grotendeels), en als de vrouwen apart gezet worden, voor wie is die hele bond dan eigenlijk?

Nooit in emotie een oordeel vellen.
Dus ik op zoek in de oude kranten en tijdschriften.
En ik kreeg een andere indruk.
Stap voor stap.

Binnenkort geef ik een gratis online lezing over het Indo-Europees Verbond, dat is op maandag 5 oktober 2026. Klik hier voor meer lezen en opgeven.

Meester Cornelis

In 1931 publiceer de Indische Courant een klein en opmerkelijk berichtje dat ik hier helemaal citeer:

• Den 7en October j.l. is een afdeeling Mr.-Cornelis van de I.E.V.-V.O. opgericht, welke reeds 70 leden telt.
• Ook te Batavia is reeds de afdeeling Batavia gevormd. Zoodra te Buitenzorg, Soekaboemi, Tjiandjoer, Poerwakarta, Krawang, Bandoeng en Cheribon verschillende voorloopige comités zijn opgericht, zal mevrouw Razoux Schultz daar ter plaatse op een propaganda-avond het doel en de werkwijze van de I.E.V.- V.O. uiteenzetten.

Spannend. Want hieruit blijkt dat er achter de schermen van het Indo-Europees-Verbond al het een en ander is gebeurd. Er is immers een naam: de V.O., dus Vrouwen Organisatie. Er zijn al twee afdelingen en er zijn of komen verschillende voorlopige comités en daarbij heb ik de indruk dat mevrouw C.H. Razoux Schultz de drijvende kracht achter dit alles is. Over haar verderop meer.

Indo

In 1931 is de crisistijd nog altijd voelbaar in Indië. Dat betekent minder werkgelegenheid dus werkloosheid, salarissen worden gekort en de armoede en wanhoop neemt toe. Dus dan heb je alle krachten nodig die je kunt vinden om de positie van je eigen mensen, de Indo-Europeanen, te verbeteren. Binnen het IEV waren ook wel vrouwen werkzaam, maar vooral in het verlengde van hun verzorgende taak als echtgenote en moeder. Dat werd ook hier als vanzelfsprekend verwacht van de jonge vrouwenbond.
In september 1931 publiceerde de Indische Courant een lang stuk waarin dat ook stond:

• De I.E.V.V.O. zal werken en strijden voor het Indo-ras naast en samen met het I.E.V.; zij zal zich voorloopig uitsluitend bewegen op sociaal-economisch terrein.
• Het doel van onze I.E.V.V.O. zal zijn als aangegeven in artikel 2 van de statuten van het I.E.V., doch dan op een gebied, waarop meer specifiek door een vrouwenorganisatie kan worden gewerkt, dus: bevordering van de sociale, moreele, intellectueele en economische ontwikkeling der Europeesche vrouw in Indië en het moreel en daadwerkelijk steunen van het I.E.V.

Maar ook:

• De I.E.V.V.O. zal werken en strijden voor het Indo-ras naast en samen met het I.E.V.; zij zal zich voorloopig uitsluitend bewegen op sociaal-economisch terrein.

Zo moest het dus: de mannen van het hoofdbestuur steunen, en daarbij het hele IEV. Maar er stond ook: ‘naast en samen’. Dus de vrouwen bezaten een zekere zelfstandigheid. Het was duidelijk een Europese club; dus niet voor de Inlandse of Chinese vrouwen.
Hollandse leden waren evenmin altijd welkom geweest.

Zes vrouwen

Voor de IEV-vrouwen was anno 1931 het een kans op zelfstandigheid en een eigen sfeer. Want de ontwikkelingen gingen snel:

• mevr. C.H. Razoux Schultz Metzer (IEV afdeling Meester Cornelis) richtte een voorlopig hoofd- comité op
• er kwamen veel ‘sympathie-betuigingen’ binnen
• in het Bondsblad Onze Stem kwam een oproep van het hoofd-comité: ‘aan alle I. E. V.-vrouwen om vóór het eind dezer maand een daad te verrichten en wel door op de plaatsen harer inwoning op te richten een voorloopig comité als kern voor de oprichting van een afdeeling van de I. E. V. V. O. en hiervan kennis te geven aan onderstaand hoofdcomité.’

Kortom, de vrouwen hadden er zin in. En het hoofd-comité ook. De Indische Courant nam de namen en adressen van het hoofd- comité op, waardoor wij nu weten: elk van hen woont in een goede buurt, elk is een getrouwde vrouw met vermoedelijk met toegang tot het netwerk van hun echtgenoot. Dit zijn de zes vrouwen die aan de basis stonden:

mevr. C. H. Razoux Schultz-Metzer, Matramanweg 30, Meester-Cornelis, telf. MC. 98;
mevr. D. van der Vossen-Lina, Tjipinang Proempoeng, Meester-Cornelis, telf. MC. 21;
mevr. M. I. Weyerman-Bauman, Bidara Tjina 82, Meester-Cornelis;
mevr. F. Vogelsang- Fraeyhoven, Kerkstraat 62, Meester-Cornelis, telf. MC. 249;
mevr. L. Riekerk- Fraeyhoven, Laan Boengoer 8 (pav)., Meester-Cornelis, telf. MC. 249;
mevr. J..J. Ellendt-Mess, Maarschalklaan C I, Meester-Cornelis, telf. MC. 61.

Mevrouw Razoux

Mevrouw C. (Cor) Razoux Schultz-Metzer (1898 -1992), was getrouwd, moeder van vier kinderen, in het bezit van een onderwijzeresacte en ze moet een onstuitbare energieke vrouw zijn geweest en ook iemand die niet bang was voor conflicten.
Met deze inzet immers stak ze haar hoofd ver boven de rijstvelden uit. Maar het zou lonen. De vrouwenbond groeide enorm. Al in 1933 ontving ze voor haar pionierswerk de  Orde van Oranje Nassau en in 1935 zou ze als eerste vrouw lid worden van de Volksraad.
Opmerkelijk is dat ze niet Indisch was, en zich in het Indische weinig geaccepteerd voelde.
Vermoedelijk ging het haar hier om het mobiliseren van vrouwen, ze helpen zich te organiseren, idealiter door heel Indië.
Dat lukte.
In toenemende mate besloten vrouwen gehoor te geven aan de oproep van het hoofd- comité. Dat ontdekte ik toen ik het IEVVO-blad van 1938 in handen kreeg.

Het vrouwenblad

Op het eerste gezicht maakte het vrouwenblad op mij nul indruk. Een stukje over handwerken. Wat over kinderopvoeding. Iets over onze jonge meisjes. Algemene gedachten over de toestand in de wereld. Maar in het colofon stond iets anders.
Daar ontdekte ik een verhaal over een netwerk van invloedrijke vrouwen, verbonden aan de echtgenote van de gouverneur-generaal. Hier wordt iets zichtbaar van een informele macht, in de schaduw van het formele koloniale bestuur. Hier waren vrouwen die elkaar wisten te vinden. Kijk naar het colofon:

Beschermvrouwe
Mevr. Ch. Tjarda van Starkenborgh Stachouwer-Marburg
Eereleden
Mevr. A. C. de Jonge-Baronesse van Wassenaer
Mevr. W. A. van de Stadt-Moreaux
Mevr. J. H. Lentze-de Wilde

Samenstelling van het Hoofdbestuur:
Mevr. C. H. Razoux Schultz-Metzer, Presidente.
Mevr. E. v. Velthuysen-Wiemans, Vice-Presidente.
Mej. J. Latuperisa, 1e Secretaresse.
Mej. A. H. Meyer, 2e Secretaresse
Mevr. D. Latuperisa, voor huish. aangelegenheden.
Mej. M. E. Korevaar, Penningmeesteresse.
Toegevoegde leden:
— voor Onderwijszaken: Mevr. C. Hoek-Meulenhoff.
— Medische aangelegenheden: Mevr. W. de Jong-Martis, Arts.
— Finantieele aangelegenheden: Mej. S. van Joost
— Sociale aangelegenheden: Mevr. F. Enthoven-Rancuret.
— Rechtskundige aangelegenheden
Mevr. Mr. E. M. Leunissen-Klaassen.
Mej. Mr. I. J. Kolmus (voor West-Java).
— Bibliotheek-aangelegenheden: Mevr. B. Wijers-Nort.
— Propaganda: Mej. M. V. Benjaminse.
Gedelegeerde in Nederland:
Mevr. H. Zeijdel-Persijn, Statenplein 9, Den Haag.
Rechtskundige Commissie:
Mevr. Mr. E. M. Leunissen-Klaassen.
Mr. M. H. v. Geuns-Kasteleyn.
Mej. Mr. I. J. Kolmus.
Adviseurs:
Ir. A. L. H. R. Gerla, Civ. Ing. (techn. aangelegenheden).
Drs. A. Th. Bogaardt (algemeene zaken).
Schoolbestuur:
Mevr. C. H. Razoux Schultz-Metzer, Voorzitster
M. F. K. de Neef-v.d. Vlies.
H. Hessels-van Zalm.
School-Commissie:
Mevr. F. K. Vogelsang-Fraaijhoven.
D. Hille-Otterloo.
M. Reuhl-Kroon.

Indische vrouwen

En dan volgde een verdere opsomming waaruit bleek wat de vrouwen deden: onderwijsadvies, armenzorg, opvang, leeszaal en bibliotheken, vaccinaties, consultatiebureaux, opleidingen enzovoort.
Vrouwen werkten hier samen: met en voor elkaar, om verder te komen in de maatschappij, om elkaar steun te bieden. En kennelijk, al werd dat niet zo expliciet genoemd, vooral voor Indische vrouwen. Andere vrouwenorganisaties waren algemener; deze groep niet in haar doel, ook al mochten er kennelijk ook Hollandse vrouwen lid worden.

Veel over deze vrouwenbond is helaas niet bekend. Het grote IEV-archief is weg. In de universiteitsbibliotheek Leiden liggen jaargangen van het bondsblad op een microfiche-spoel. Dat te bekijken duurt lang. Maar het is er. En dan denk ik toch, het meeste wat deze vrouwen hebben gedaan, was onzichtbaar. Vergaderingen bij iemand thuis. Overleg via de telefoon. Met de echtgenoot spreken, want veelal waren zij getrouwd. Hopelijk samenwerken met andere grote vrouwenorganisaties. En dit alles om elkaar en de nieuwe generatie Indische meisjes in het leven vooruit te helpen.

Afdelingen

Hieronder de lijst van afdelingsbesturen die ik aantrof. Misschien herkent u een naam, en beseft u dat er nog een archief van die afdeling bij u op zolder staat. Ik hou me aanbevolen.
Voor de zekerheid nog eens: Binnenkort geef ik een gratis online lezing over het Indo-Europees Verbond, dat is op maandag 5 oktober 2026. Klik hier voor meer lezen en opgeven.

AFDEELINGS-BESTUREN
(DAGELIJKSCHE) MEESTER-CORNELIS.
Mevr. A. Brender à Brandis-Voll, Presidente, Matramanlaan 40 (met Eur. verlof).
Mevr. J. Huffenreuter-Tjaden, Secr., Leonielaan 20.
Mevr. F. K. Vogelsang-Fraaijhoven, Penningmeesteresse tevens wnd. Presidente, Kerkstraat 62.

BATAVIA.
Mevr. H. G. C. van der Hoek-v. Eelders,
Beschermvrouwe.Mevr. R. Hessels-van Zalm, Pres., Kenarilaan 20.
Mevr. L. M. Rilman-Purvis, Vice-Presidente, v.d. Houtlaan 8, tel. 184 Mc.
Mevr. O. Nelissen-Dumas, Secretaresse, Salembaplein 7.
Mej. M. E. Korevaar, Penningmeesteresse, Madoeraweg 16, tel. 3743
Wl.BUITENZORG.
Mevr. J. H. Puister-Hoedt, Pres., Laan v.d. Wijck 29.
Mej. W. Gijsbers, Vice-Pres., Wigmanweg 4.
Mevr. H. H. M. Poublon-Keetelaar, Secretaresse, Bantammerweg 12.
Mevr. E. Goldman-Intveld, Penningm., Tjikeumeuh 90.

SOEKABOEMI.
Mevr. C. Tacoma-de Munnick, Eere-Presidente.
Mej. J. Snor, Presidente, Tjikoie 42.
Mevr. E. Hazenberg-Swens, Vice-Pres., Gr. Postweg 100.
Mevr. C. C. Poelman-Coenen, Secr., Tjipellang 56.
Mevr. M. Smit-v.d. Brink, Penningm., Tjipellang 46.

BANDOENG.
Mevr. I. Terlaak, Presidente, Bilderdijkstraat 12.
Mej. Mr. I. Kolmus, Vice-Presidente, Riouwstraat 11.
Mevr. A. W. Elenbaas, Secretaresse, Frisiastraat 16.
Mevr. H. Ph. A. Havelaar-Happé, Penn., Gelriastraat 19.

SEMARANG.
Mevr. W. S. Boissevain-Hoffmann, Eere-Presidente.
Mevr. C. A. B. Bianchi-Philips, Pres., Nw. Tjandiweg 32.
Mevr. E. H. R. Moed Helmig-Brouwer, Vice-Pres. Penningm., Pendrian 70.
Mevr. G. Gouwen-Nash, Secr., Karangtengah 17.

KLATEN.
Mevr. F. L. Thung-Willekes Mac Donald, Pres. Wnd. Secretaresse, Merapilaan 8.
Mevr. A. Calamé-Coelen, Vice-Presidente.
Mevr. E. Middelburg-Groenevelt, Secr., Merapilaan 14.
Mevr. C. A. van Haarlem-Crama, 2e Secr.-Penningm., Postweg kantoor S. E. M.

DJOKJA.
Mevr. M. Bijleveld-Loze, Beschermvrouwe.
Mevr. G. Geldmaker-v.d. Perel, Pres., Kweekschoollaan 11.
Mej. A. van Heeteren, Penn., Pakoeningratan 8.

CHERIBON.
Mevr. W. A. v.d. Capellen, Beschermvr., Kedjaksan 2.
Mevr. S. Kuitert, Pres., Kedjaksan 85.
Mevr. H. Kuiper-Claase, Secr.-Penn., Soekalila 2.

SOLO.
Mevr. M. Beemer-Beek, Pres., Manahan.
Mevr. C. J. de Graaf-Mekkink, Secr., Margojoedan 228.
Mevr. L. Metselaar-Niessen, Penningmeesteresse.

MADIOEN.
Mevr. J. Adam-de Vries, Beschermvrouwe, Residentielaan.
Mevr. J. van Dijk-Quast, Eere-Pres., Residentslaan 71.
Mevr. Ir. A. H. Boerma, Vice-Pres., tevens Penningm., Residentslaan 8.
Mevr. H. M. Brutel de la Rivière-Brutel de la Rivière, Secretaresse, S.F. Kanigoro.

MALANG.
Mevr. C. Hogewind-Halebos, Beschermvrouwe.
Mevr. J. C. van Arcken-Snoo, Pres., Kawistraat 26.
Mevr. L. J. C. Noach-van Bezouw, Vice-Pres., Merbaboeweg 19.
Mevr. A. E. Th. Telchers-de Cenninck v. Capelle, Secr., Rampal koton 11a.
Mevr. E. Fickel-Hillebrandt, Penningm., Soembingw. 31.

PASOEROEAN.
Mevr. C. D. Busselaar, Beschermvrouwe.
Mevr. Th. Mans-Schreuder, Pres., Probolinggoweg 7.
Mevr. O. v. d. Broeke-Millar, Secr.-Penn., Heerenstr. 3.

DJEMBER.
Mevr. G. J. A. Loggers-Keers, Pres., Sociëteitstraat.
Mevr. A. M. L. Doeve-v. Staden, Secr., Bedadoengweg.
Mevr. H. Goedbart-Ottenhoff, Penningm., Spoorlaan.

SOERABAJA.
Mevr. A. v.d. Plas, Beschermvrouwe.
Mevr. J. H. Kiès-v. Ravesfteyn, Pres., Goebeng Podjok 12.
Mej. M. Latuperisa, 1e Secr., Hotel Sarkies.
Mevr. J. Bromet-van Huisen, 2e Secr., Billitonstr. 16 pav.
Mevr. C. M. Lotman-Kriesfeld, Penningmeesteresse, Emb. Kenongo 46.

MAGELANG.

Mevr. L. M. Prins-Paardekooper, Pres., Kramat.
Mevr. C. M. Meijer-Joseph, Secr., Botton 12.
Mevr. J. S. Waersegers-de Iongh, Penn., Badaän I.P

PADANG.
Mevr. Ch. Robert-Croes, Wnd. Pres., Bentengweg 7.
Mej. G. Davies, Secretaresse, Poeroes 13.
Mevr. M. G. Pattiwael-Poeteray, Penn., Bel. Ketjil 22.

TASIKMALAJA.
Mevr. M. A. de Bruyn, Secr., Manondjajaweg.

BANDJARMASIN.
Mevr. L. A. Pieren-Mayer, Presidente.
Mevr. C. E. Umbgrove-Lapre, Secretaresse.
Mevr. C. A. Monteiro-Baume, Penningmeesteresse.

DEN HAAG.

Mevr. A. C. de Jonge-geb. Baronesse van Wassenaer, Beschermvrouwe.
Mevr. H. Zeydel-Persijn, Pres., Statenplein 9.
Mevr. A. G. Bollee, Vice-Pres., Willem de Zwijgerlaan 1.
Mevr. M. L. Drielsma-Meulenhoff, Penn., Patrijslaan 2.

MEDAN.
Mevr. C. v. Eekhout-v. Praag, Pres., Oranje Nassaustr. 57.
Mevr. D. Tellinga-Koen, Vice-Presidente, Perbaoengan.
Mevr. F. van Druten-Heimsoth, Secr., v. Linschotenl. 19.
Mevr. L. A. M. Riekerk-van Zegen, Penn., Spoorilaan 18.

SALATIGA.
Mevr. Termeulen-v. der Goot, Beschermvrouwe.
Mevr. M. C. M. Arenberg Peeters-Gorter, Pres., Solosche weg 123.
Mevr. M. v. Blommestein, Vice-Presidente, Toentangsche weg 101.
Mevr. L. A. H. Pothoff-Misero, Secr., Wilhelminalaan 19.
Mevr. J. Frölich-Schmidt, Penn., Oey Tiong Ham-weg 6.

TEGAL.
Mevr. K. A. Coert-van der Valk, Beschermvrouwe.
Mevr. C. E. Dijkerman-Beem, Presidente, Kraton Z. 9.
Mevr. J. Schlette-Guy, Secretaresse, Kraton Z. 20.
Mevr. J. E. Hofmeister-Wijnhamer, Penningmeesteresse.

BALI.(Correspondentschap).
Correspondente: Mevr. N. March-Vermeulen, Singaradja.

BODJA.(Correspondentschap).
Correspondente: Mevr. Swaving.

OENGARAN.
Mevr. L. A. Helmig-van Brugge, Pres.-Secretaresse.
Mevr. E. Fredriksz-Clarenbach, Penningmeesteresse.

PATI.
Mej. A. L. Kiefer, Pres. Wnd. Secretaresse.
Mevr. H. J. Davids, Penningmeesteresse.

AMBARAWA.
Mevr. A. Nagel, Presidente.
Mej. L. v.d. Kasteele, tijd. wnd. Secretaresse.

KOETARADJA.(Correspondentschap).
Correspondente: Mevr. J. Derks-van Kempen, Oleh-leh.

KOEDOES.
Mevr. R. Pas-Hessing, Eere-Presidente, Heerenstraat.
Mevr. M. C. S. Duysharti-Wortman, Presidente, Rendeng.

MODJOKERTO.
Mej. M. G. Jonkers, Secretaresse, Noorderweg I.